Giúp các em nhận diện nguy cơ
Mặc dù Nghị quyết 173/2024/QH15 hiệu lực 1/1/2025 trong việc cấm thuốc lá điện tử (TLĐT), thuốc lá nung nóng (TLNN), cùng các loại khí, chất gây nghiện từ năm 2025, nhưng vấn đề ngộ độc TLĐT vẫn tiếp tục được ghi nhận. Tháng 2/2026, Bệnh viện Trung ương Quân đội 108 tiếp nhận một nam bệnh nhân 20 tuổi trong tình trạng hôn mê sâu, suy hô hấp và tổn thương phổi nặng liên quan đến việc sử dụng TLĐT. Bệnh nhân phải đặt nội khí quản và thở máy ngay khi nhập viện. Sau 3 ngày điều trị tích cực, người bệnh hồi phục, được rút ống thở và xuất viện.
Trong khi đó, theo ghi nhận mới nhất từ các bình luận trên mạng xã hội, mặc dù cha mẹ đưa đón mỗi ngày, vẫn có tình trạng các em lập nhóm kín trao đổi về TLĐT, thậm chí là cả ma túy. Các phụ huynh phần lớn đều thừa nhận, “các con” chưa nhận thức đầy đủ về tác hại về những gì đang sử dụng.
Theo bà Hoàng Thị Nguyên, Phó Chủ tịch Hội Liên hiệp Phụ nữ xã Minh Đài (Phú Thọ), phòng, chống tác hại thuốc lá với người trẻ không nên chỉ dừng ở việc nói về tác hại. Điều quan trọng là giúp các em nhận diện nguy cơ, biết cách từ chối trong từng tình huống cụ thể và chủ động tìm kiếm sự hỗ trợ khi cần.
Thực tế, hướng tiếp cận từ “dọa tác hại” sang “trang bị kỹ năng” cũng là cách tiếp cận mà nhiều quốc gia đang áp dụng, trong đó bao gồm cả Hoa Kỳ. Từ năm 2014, Cơ quan Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ (FDA) đã triển khai chiến dịch The Real Cost. Đây là chiến dịch phòng chống thuốc lá quốc gia đầu tiên của FDA nhằm giáo dục thanh thiếu niên từ 12-17 tuổi về những tác hại nguy hiểm của việc hút thuốc. Sau khi đạt được nhiều thành công với thuốc lá truyền thống, FDA đã tiếp tục mở rộng chiến dịch này sang lĩnh vực phòng chống TLĐT từ năm 2018 đến nay.
Kết qủa đạt được, trong giai đoạn 2023–2024, chiến dịch được ước tính đã góp phần ngăn chặn gần 450.000 trẻ vị thành niên (từ 11-17 tuổi) bắt đầu sử dụng TLĐT.
Theo dữ liệu mới nhất từ Khảo sát Thuốc lá Thanh thiếu niên Quốc gia Hoa Kỳ năm 2025 (NYTS), tỷ lệ học sinh trung học cơ sở và trung học phổ thông sử dụng thuốc lá sụt giảm 3 năm liên tiếp, xuống còn 7,2% – thấp nhất kể từ năm 2011.
Giáo dục kỹ năng và kiểm soát thị trường: Hai mảnh ghép cần hoàn thiện
Mới đây, phát biểu tại Diễn đàn Thuốc lá và Nicotine Toàn cầu (GTNF) 2026, TS. Bret Koplow, Giám đốc Trung tâm Sản phẩm Thuốc lá thuộc FDA Hoa Kỳ cho biết cơ quan này hiện ưu tiên ba mục tiêu song song trong chính sách kiểm soát thuốc lá gồm: ngăn ngừa thanh thiếu niên bắt đầu sử dụng nicotine; hỗ trợ người trưởng thành đang hút thuốc cai thuốc hoặc chuyển đổi hoàn toàn sang các sản phẩm có nguy cơ thấp hơn đáng kể; đồng thời bảo đảm người tiêu dùng và nhân viên y tế được tiếp cận thông tin chính xác về mức độ rủi ro tương ứng của từng nhóm sản phẩm thuốc lá khác nhau.
TS. Bret Koplow, Giám đốc Trung tâm Thuốc lá thuộc FDA, là người ủng hộ hướng tiếp cận giảm tác hại thuốc lá song song với ngăn chặn giới trẻ tiếp cận nicotine.
Theo FDA, việc bảo vệ giới trẻ không tách rời nhiệm vụ kiểm soát thị trường bất hợp pháp và cả bảo vệ người trưởng thành đang hút thuốc. Cơ quan này đặc biệt nhấn mạnh sự khác biệt giữa các sản phẩm đã được đánh giá khoa học và cho phép tiếp thị với các sản phẩm chưa được cấp phép hoặc lưu hành ngoài khuôn khổ quản lý. Với các sản phẩm bất hợp pháp, cơ quan chức năng khó xác định thành phần, mức độ rủi ro cũng như khả năng tiếp cận của người chưa thành niên. Đặc biệt, nguy cơ tiếp cận giới trẻ đến từ thị trường ngầm là rất lớn và cũng là nguyên nhân khiến cho việc bảo vệ giới trẻ càng trở nên khó khăn hơn.
Thực tiễn tại Việt Nam cho thấy không có nhiều tranh luận về mục tiêu bảo vệ giới trẻ khỏi tác hại của thuốc lá. Điều được quan tâm nhiều hơn hiện nay là hiệu quả của công cụ chính sách. Trong bối cảnh thị trường bất hợp pháp vẫn tồn tại và hành vi tiếp cận sản phẩm ngày càng dịch chuyển lên môi trường số, câu hỏi đặt ra là liệu các lệnh cấm có đủ để đạt được mục tiêu đề ra hay không, khi đi kèm với đó là những yêu cầu về nguồn lực thực thi, kiểm soát thị trường, tác động kinh tế và quyền tiếp cận thông tin của người hút thuốc trưởng thành.
“Một lệnh cấm trên văn bản cũng không tự động làm nhu cầu biến mất, càng không tự động ngăn được hàng hóa bất hợp pháp tiếp cận người tiêu dùng. Nếu thiếu kiểm tra, phối hợp liên ngành, truyền thông, dữ liệu và nguồn lực thực thi, thị trường có thể chuyển từ công khai sang ngầm, khiến việc kiểm soát thành phần, chất lượng và độ tuổi người mua trở nên khó khăn hơn”, bà Nguyễn Quỳnh Liên - Đại biểu Quốc hội hoạt động chuyên trách tại Ủy ban Pháp luật và Tư pháp của Quốc hội; nguyên Trưởng Ban Dân chủ, Giám sát và Phản biện xã hội, Ủy ban Trung ương MTTQ Việt Nam, nêu ý kiến.
Tại phiên thẩm tra sơ bộ dự án Luật PCTHTL ngày 11/9, Nguyễn Đắc Vinh, Chủ nhiệm Ủy ban Văn hóa - Xã hội, đề nghị tiếp tục rà soát kỹ thuật, đánh giá kỹ tác động chính sách, đặc biệt là các giải pháp tổ chức thực hiện; đồng thời tham vấn đầy đủ các đối tượng chịu tác động và bảo đảm các quy định được xây dựng trên cơ sở khoa học, thực tiễn và tính khả thi.
Tinh thần này cho thấy mục tiêu bảo vệ giới trẻ không thay đổi, nhưng cách thức thực hiện cần được xem xét một cách toàn diện hơn. Kinh nghiệm từ các chương trình giáo dục kỹ năng, cùng với cách tiếp cận đa tầng mà FDA đang áp dụng, cho thấy bảo vệ thanh thiếu niên đòi hỏi nhiều hơn một lệnh cấm. Bên cạnh quy định pháp luật, cần đồng thời trang bị cho người trẻ khả năng nhận diện và phòng tránh rủi ro, tăng cường kiểm soát thị trường bất hợp pháp và bảo đảm người dân được tiếp cận thông tin chính xác dựa trên bằng chứng khoa học.
