'Điều em muốn nói': Người lớn cần học cách lắng nghe

Tiếp phần trao đổi, MC Khánh Vy đặt câu hỏi cho cô giáo Nguyễn Thị Minh Thúy - Hiệu trưởng Trường THCS-THPT Nguyễn Siêu về việc trường đồng hành như thế nào với học sinh trước tác động ngày càng lớn của công nghệ và mạng xã hội?

Trả lời vấn đề này, cô Nguyễn Thị Minh Thúy cho rằng, đây là một trong những nhiệm vụ trọng tâm của năm học 2026 – 2027, cũng là nhiệm vụ trọng tâm trong kỷ nguyên mới, khi mà khoa học công nghệ đang phát triển rất nhanh.

Cô Thuý đặt câu hỏi cho các học sinh trường Nguyễn Siêu, rằng, có muốn trường cấm học sinh sử dụng điện thoại hay không?. Các học sinh đồng thanh trả lời: Không ạ.

Cô Thuý lại đặt câu hỏi: Khi đến trường, các con có nộp lại điện thoại cho các thầy cô chủ nhiệm không? Các học sinh đồng thanh trả lời: Có ạ.

“Chúng ta thấy rằng, cấm sử dụng điện thoại thì không thể, nhưng có những quy định để hạn chế sử dụng điện thoại. Nếu trẻ em tiếp xúc công nghệ quá nhiều, quá mức thì có thể sẽ ảnh hưởng giảm trí nhớ, tác động đến việc học tập”, cô Thuý nói, cho rằng, học sinh phải sử dụng công nghệ thông minh hơn.

“Thầy và trò nhà trường không phải nói không với công nghệ, mà biết cách hạn chế, sử dụng thế nào cho hợp lý. Điều này thể hiện trong nội quy, cân đối giữa việc học tập và vui chơi giải trí khác, theo đúng lứa tuổi của học sinh, để làm sao các em có tuổi học đường thật rực rỡ, như lời bài hát ca sĩ Hà Myo vừa trình bày tại chương trình”, cô Thúy nói thêm.

3 dấu hiệu học sinh cần cảnh giác khi có nguy cơ bị lừa đảo

Trả lời MC Khánh Vy về những dấu hiệu đơn giản để nhận biết mình có thể trở thành mục tiêu lừa đảo trên mạng, bà Nguyễn Như Quỳnh, Giám đốc nghiên cứu Chống lừa đảo, cho biết học sinh ngày càng đối mặt với nhiều thủ đoạn tinh vi, nhất là khi AI và deepfake giúp việc tạo hình ảnh, nội dung giả mạo trở nên dễ dàng.

Theo bà Quỳnh, hình ảnh của người nổi tiếng, học sinh, phụ huynh, bạn bè hay thầy cô được chia sẻ trên mạng có thể bị lợi dụng để dựng các tình huống giả, gửi lời mời, phần thưởng hoặc yêu cầu cung cấp thông tin cá nhân.

Dù công nghệ liên tục thay đổi, các thủ đoạn lừa đảo thường có những dấu hiệu quen thuộc. Thứ nhất là tạo áp lực về thời gian, yêu cầu người nhận phải hành động ngay để nhận phần thưởng hoặc cơ hội. Thứ hai là yêu cầu cung cấp thông tin cá nhân từ những người, tổ chức hoặc chương trình không rõ nguồn gốc. Thứ ba là các đường link lạ, thường đi kèm lời mời nhận quà, vật phẩm trong game như skin, xu hoặc phần thưởng.

Bà Quỳnh cho rằng thay vì lập tức làm theo hướng dẫn, học sinh cần hình thành thói quen dừng lại và xác minh thông tin.

“Nếu thấy nghi ngờ, các bạn nên dừng lại, kiểm tra xem thông tin có thực sự đúng hay không và có thể hỏi người lớn để xác minh”, bà Quỳnh khuyến cáo.

Theo bà, trong bối cảnh công nghệ liên tục xuất hiện những hình thức mới, khả năng nhận diện dấu hiệu bất thường và bình tĩnh kiểm chứng trước khi hành động chính là một trong những kỹ năng quan trọng để học sinh tự bảo vệ mình trên không gian mạng.

Không một mình và vượt qua 3 bẫy trên không gian mạng

Trao đổi về chủ đề thứ hai, Đại úy Đinh Thị Như Hoa, Trung tâm Huấn luyện - Cục An ninh mạng và phòng, chống tội phạm sử dụng công nghệ cao (A05), Bộ Công an đã chia sẻ về 3 nguy cơ, 3 bẫy lớn nhất từ môi trường mạng đối với thanh thiếu nhi.

Cụ thể, đối tượng lừa đảo giả danh người thân, người mà các em tin tưởng. Đối tượng này tạo lập tài khoản giả sử dụng hình ảnh, thông tin… để liên hệ. Các em dễ mất cảnh giác tương tác và làm theo chỉ dẫn.

Bẫy thứ hai, đối tượng lừa đảo đưa ra những cơ hội nhận quà tặng như vé xem ca nhạc, sự kiện có người nổi tiếng… và yêu cầu thực hiện xác nhận tham gia sự kiện, nhận quà. Điều này khiến các em bị cuốn hút vào lời mời hấp dẫn đó và làm theo hướng dẫn đối tượng lừa đào chỉ ra như click vào đường link…

Bẫy thư 3 là đối tượng lừa đảo sử dụng các hành vi, thủ đoạn đánh vào tâm lý sợ hãi, tạo áp lực tâm lý và tự cách ly bản thân với người thân. Từ đó, các em làm theo chỉ dẫn, yêu cầu của đối tượng lừa đảo.

Bà Hoa nhấn mạnh, các đối tượng lừa đảo, hacker sử dụng các kịch bản, chiêu trò thao túng tâm lý, điều khiển hành vi của các em. Nếu các em không một mình, không sợ hãi và chia sẻ với người thân thì các em sẽ vượt qua những bẫy này.

Ca sĩ Hà MyO ra sân khấu giới thiệu bản thân hát và giao lưu cùng học sinh, ca sĩ khiến sân trường như nổ tung với hai bài hát sôi động. Đi giữa trời rực rỡ (sáng tác của ca sỹ, nhạc sỹ Ngô Lan Hương) và bài hát Một vòng Việt Nam.

Sau phần tọa đàm, MC Khánh Vy mời học sinh Trường Nguyễn Siêu chia sẻ câu chuyện hoặc đặt câu hỏi với các diễn giả. Minh An, học sinh lớp 6, nhanh chóng giơ tay lên sân khấu. Tuy nhiên, điều em muốn làm trước tiên lại là xin chữ ký của MC Khánh Vy.

Chia sẻ tại chương trình, Minh An cho biết em rất thích đồ ăn của trường và gửi lời cảm ơn tới các bác đầu bếp. Nam sinh cũng nói ở trường vui vẻ, hòa đồng và không có điều gì phàn nàn.

Tiếp đó, Thục Phương, học sinh lớp 9, chia sẻ câu chuyện từng bị hiểu nhầm trên mạng. Ban đầu, em cảm thấy rất bực tức, nhưng sau đó lựa chọn lên mạng trao đổi, giải thích và cuối cùng vui vì được “giải oan”.

“Gặp thông tin fake (giả mạo) trên mạng thì từ từ giải thích, chứ không phải chửi bới ở trên mạng”, Thục Phương chia sẻ.

Trao đổi với học sinh, Đại úy Đinh Thị Như Hoa, Trung tâm Huấn luyện - Cục An ninh mạng và phòng, chống tội phạm sử dụng công nghệ cao (A05), Bộ Công an, khuyến cáo các em cần kiểm chứng thông tin khi gặp nội dung hoặc tài khoản giả mạo trên mạng.

Theo Đại úy Đinh Thị Như Hoa, học sinh nên sử dụng chức năng báo cáo (report) của các nền tảng mạng xã hội để đề nghị xử lý, đồng thời không tương tác với các tài khoản giả mạo, tránh vô tình tiếp tay cho thông tin sai lệch hoặc các hành vi lừa đảo trên không gian mạng.

Tham gia giao lưu có TS Tâm lý Nguyễn Thị Mai Hương - Đại học Y Hà Nội; Cô giáo Nguyễn Thị Vân Hồng - Hiệu trưởng Trường tiểu học và THCS Chương Dương - Hà Nội; Bà Trương Thúy Hà, phụ huynh học sinh.

Con bị bắt nạt, mặc áo dài tay để che vết bầm mà mẹ không hay biết

Chia sẻ về một lần phát hiện con gặp vấn đề nhưng không chủ động nói ra, bà Trương Thúy Hà, phụ huynh học sinh, cho biết con từng bị bạn học bắt nạt khi học lớp 2. Điều khiến bà không nhận ra sớm là con không chia sẻ với mẹ, thậm chí luôn mặc áo dài tay dù thời tiết nắng nóng.

Sau đó, bà Hà mới biết con mặc áo dài tay để che những vết bầm tím do bị bạn cấu. Sự việc chỉ được phát hiện khi một người thân trong gia đình chia sẻ lại.

Từ câu chuyện của con, bà Hà cho biết đã dành thời gian đồng hành, hướng dẫn con cách nhận diện nguy cơ, bảo vệ bản thân và ứng xử khi bị bạn bắt nạt, từ việc cảnh báo, tìm kiếm sự hỗ trợ đến những kỹ năng tự vệ cần thiết.

Bà Hà cũng chia sẻ, do hoàn cảnh gia đình, bà đã xin phép giáo viên cho con mang điện thoại đến lớp để thuận tiện liên lạc khi cần. Cùng với đó, bà hướng dẫn con cách sử dụng điện thoại văn minh, an toàn.

Câu chuyện cho thấy có những vấn đề trẻ không dễ dàng nói với cha mẹ. Vì vậy, sự quan sát, lắng nghe và đồng hành của người lớn có thể giúp phát hiện sớm những bất thường, từ đó kịp thời bảo vệ trẻ.

“Một bài thi không quyết định giá trị của một con người”

Trả lời MC Khánh Vy về ranh giới giữa những cảm xúc bình thường ở trẻ trong quá trình trưởng thành với các dấu hiệu cần hỗ trợ tâm lý, TS. Nguyễn Thị Mai Hương cho rằng điều quan trọng trước hết là người lớn phải tạo cho trẻ cảm giác an toàn để các em có thể chia sẻ những gì mình đang trải qua.

Theo bà, việc nhận diện vấn đề tâm lý ở học sinh cần nhìn từ nhiều góc độ, dựa trên nhu cầu của trẻ và sự phối hợp giữa gia đình, nhà trường, xã hội. Cha mẹ, thầy cô cần trở thành những người trẻ có thể tin tưởng, thay vì chỉ quan tâm đến điểm số, thành tích hay hành vi.

TS. Nguyễn Thị Mai Hương nhấn mạnh, những cảm xúc tiêu cực, sự chưa trưởng thành hay việc chưa biết cách xử lý cảm xúc là điều có thể xảy ra trong quá trình lớn lên. Vấn đề là trẻ có cảm thấy an toàn khi nói ra hay không.

“Chúng ta cần giúp trẻ hiểu rằng một bài thi hay một kết quả học tập không quyết định giá trị của một con người”, TS. Nguyễn Thị Mai Hương nói, đồng thời cho rằng cần giúp học sinh nhận diện bản thân, hiểu giá trị của mình và biết tìm kiếm sự hỗ trợ khi gặp khó khăn.

Bà cũng lưu ý, để phân biệt trạng thái tâm lý thông thường với những dấu hiệu bất thường, người lớn cần quan tâm, lắng nghe và theo dõi trẻ liên tục. Nhà trường và gia đình cần thường xuyên trao đổi về đặc điểm tâm sinh lý theo từng giai đoạn phát triển, cách tạo động lực tinh thần, những nguy cơ cũng như nguồn lực hỗ trợ mà học sinh có thể tiếp cận.

“Các thầy cô có trách nhiệm chia sẻ với phụ huynh về đặc điểm tâm sinh lý của các con, cách tạo động lực tinh thần cũng như những nguy cơ và nguồn lực trợ giúp mà các con có thể tiếp cận”, bà nói.

Theo TS. Nguyễn Thị Mai Hương, sự phối hợp giữa gia đình, nhà trường và xã hội sẽ góp phần tạo dựng một hệ sinh thái an toàn, để học sinh được chăm sóc, hỗ trợ và bảo vệ sức khỏe tinh thần trong quá trình trưởng thành.

Trong phần giao lưu mở đầu phần giao lưu “Sức khỏe tâm thần học đường”, MC Khánh Vy đã đặt câu hỏi về những tình huống học sinh có thể gặp trong học tập và các mối quan hệ.

Khi được hỏi cách xử lý nếu phát hiện có người nói xấu hoặc đăng thông tin sai lệch về mình trên mạng xã hội, một học sinh lớp 7 cho biết em sẽ cảm thấy tức giận nhưng trước tiên muốn tìm hiểu nguyên nhân.

Nữ sinh dự định chụp màn hình sự việc để báo với gia đình, thầy cô, đồng thời mong tình huống không tái diễn. Sau đó, em sẽ lựa chọn đối thoại trực tiếp và đưa ra bằng chứng để làm rõ vấn đề.

Ở một câu hỏi khác, Khánh Vy mong được nghe học sinh chia sẻ về người đầu tiên các em tìm đến khi cảm thấy buồn hoặc chịu áp lực. Một cựu sinh viên của trường Nguyễn Siêu cho rằng trước khi chia sẻ với người khác, cần dành thời gian lắng lại và nhìn nhận vấn đề từ phía bản thân. Sau đó, có thể tìm đến bạn bè, gia đình hoặc thầy cô để cùng trao đổi và nhìn nhận sự việc một cách toàn diện hơn.

Phát biểu tại chương trình, ông Lê Xuân Trung, Chủ tịch Hội đồng quản trị Viện Tâm lý Giáo dục và Đào tạo (IPET), cho rằng từ sau đại dịch COVID-19, Internet không còn đơn thuần là một công cụ mà ngày càng trở thành một phần quan trọng trong đời sống của thanh thiếu niên.

Áp lực từ môi trường số

Theo số liệu khảo sát của Cục Trẻ em, Bộ Lao động, Thương binh và Xã hội, gần 90% trẻ em và thanh thiếu niên Việt Nam sử dụng Internet hằng ngày, với thời gian trung bình khoảng 5-7 giờ mỗi ngày. Ở nhóm học sinh trung học, thời lượng sử dụng Internet có thể còn cao hơn.

Không gian số mở ra cơ hội tiếp cận tri thức, sáng tạo và kết nối toàn cầu, nhưng đồng thời cũng đặt trẻ em trước nhiều rủi ro mà chúng ta không thể xem nhẹ.

Ông Trung cho biết, theo Quỹ Nhi đồng Liên Hiệp Quốc (UNICEF) và Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), cứ 5 em ở độ tuổi thanh thiếu niên thì có 1 em gặp vấn đề về sức khỏe tâm thần. Và 70% các đối tượng các rối loạn tâm lý bắt đầu hình thành từ độ tuổi này.

Theo khảo sát của Bộ GD&ĐT năm 2024-2025, có tới 67% học sinh THPT thừa nhận từng trải qua căng thẳng cực độ, tức tự ti, 30% có dấu hiệu trầm cảm. Những con số từ các nghiên cứu khác cũng chỉ ra có khoảng 34% các em học sinh, sinh viên cảm thấy bị áp lực bởi mạng xã hội và gần 30% từng bị bắt nạt trực tuyến ít nhất một lần. Những con số này không chỉ là thống kê, đó là những câu chuyện thật, những nỗi lo thật, những tổn thương thật mà các em đang phải đối mặt.

Hệ miễn dịch số

Ông Trung lưu ý, chúng ta đang chứng kiến một thế hệ lớn lên trong môi trường mà thông tin lan truyền nhanh hơn cả khả năng xử lý của não bộ, nơi lời khen có thể đến trong vài giây nhưng lời xúc phạm cũng có thể xuất hiện chỉ sau một cú chạm màn hình. Áp lực thành công, áp lực hình ảnh, áp lực phải hòa hợp trên mạng xã hội đang khiến nhiều em rơi vào trạng thái lo âu, tự ti, nặng hơn là trầm cảm. Đã có những việc hết sức đau lòng xảy ra xuất phát từ các vấn đề sức khỏe tâm thần không được quan tâm, không được xử lý kịp thời.

Hơn bao giờ hết, các em cần một hệ miễn dịch số, một năng lực tâm lý vững vàng để nhận diện rủi ro, tự bảo vệ mình và biết tìm kiếm sự hỗ trợ khi cần thiết. Hệ miễn dịch số mà chúng ta hướng tới không phải là bức tường ngăn cách các em với internet, mà là bộ công cụ giúp các em kháng cự trước áp lực, so sánh và kỳ vọng phi thực tế trên mạng xã hội.

Nhận diện thông tin sai lệch, độc hại; tránh bị tấn công bởi những nội dung tiêu cực; ứng phó với bắt nạt trực tuyến; biết cách lên tiếng và tìm kiếm sự giúp đỡ; quản lý cảm xúc; duy trì sự cân bằng giữa đời sống thực và đời sống số; và xây dựng bản lĩnh tâm lý để mỗi em trở thành người làm chủ công nghệ, chứ không bị công nghệ chi phối.

Ông Trung nhấn mạnh, việc chăm sóc sức khỏe tinh thần cho thanh thiếu niên là trách nhiệm của toàn xã hội. Viện Tâm lý Giáo dục và Đào tạo đã và đang hướng tới triển khai nhiều chương trình hỗ trợ tâm lý học đường, đào tạo kỹ năng số an toàn và xây dựng hệ sinh thái, trong đó có chương trình can thiệp sớm cho học sinh có nguy cơ tổn thương tâm lý.

“Diễn đàn hôm nay không chỉ để chúng ta nói về những thách thức mà còn để lắng nghe tiếng nói của chính các em, những người đang sống trong thế giới số mỗi ngày. Mỗi chia sẻ của các em là một mảnh ghép quan trọng giúp chúng ta hiểu hơn để từ đó xây dựng những giải pháp thiết thực và hiệu quả. Tôi hy vọng rằng sau diễn đàn này, mỗi em sẽ mang theo một liều vaccine số cho riêng mình. Đó là sự tự tin, sự tỉnh táo, lòng nhân ái và khả năng tự chăm sóc sức khỏe tinh thần”, ông Trung bày tỏ.

Phát biểu khai mạc diễn đàn, Nhà báo Phùng Công Sưởng - Tổng biên tập báo Tiền Phong nhấn mạnh: Trở lại năm thứ 4, Diễn đàn “Điều em muốn nói” đặt ra một câu hỏi không chỉ dành cho học sinh: Sau 4 năm, người lớn đã thực sự nghe được bao nhiêu điều các em muốn nói?

Theo Nhà báo Phùng Công Sưởng, thế hệ trẻ hôm nay lớn lên trong bối cảnh chuyển đổi số, internet, mạng xã hội và trí tuệ nhân tạo đang thay đổi mạnh mẽ cách học tập, giao tiếp và nhìn nhận thế giới. Các em có nhiều cơ hội tiếp cận tri thức, thể hiện năng lực và sáng tạo, nhưng đồng thời đối mặt với những vấn đề mới: làm sao tiếp nhận thông tin mà vẫn giữ tư duy độc lập, sử dụng công nghệ nhưng không để công nghệ chi phối cuộc sống, duy trì kết nối với gia đình, thầy cô và bạn bè giữa thế giới số.

Đây không chỉ là câu hỏi dành cho người trẻ mà còn là trách nhiệm của phụ huynh, nhà trường và xã hội. Người lớn không thể chỉ bảo vệ trẻ bằng những lời cấm đoán, mà cần trang bị kiến thức, kỹ năng, trao cơ hội để các em trải nghiệm, lựa chọn và trưởng thành, đồng thời luôn sẵn sàng đồng hành khi các em gặp khó khăn.

Với chủ đề “Vắc-xin số cho em”, Diễn đàn năm nay hướng tới xây dựng môi trường số an toàn, nơi học sinh được học hỏi, sáng tạo và biết tìm kiếm sự hỗ trợ khi gặp nguy hiểm hoặc những vấn đề khó nói.

Ban Tổ chức mong các em đặt những câu hỏi thực sự muốn hỏi, nói những điều thực sự muốn người lớn hiểu. Bởi khi một học sinh sẵn sàng nói và một người lớn sẵn sàng lắng nghe, đó chính là điểm bắt đầu quan trọng để cùng tìm lời giải cho những vấn đề của người trẻ.