Gen Z làm văn hóa: Đừng mãi là bản sao

Sức mạnh vô địch từ "mã gen" văn hóa

Phát biểu tại hội thảo, GS. TSKH Vũ Minh Giang - Chủ tịch Hội đồng Khoa học và Đào tạo, ĐHQG Hà Nội đã gợi lại một bài học lịch sử sâu sắc để định vị tầm vóc của văn hóa. Ông mượn lời của Đại tướng Võ Nguyên Giáp để khẳng định rằng, những chiến thắng lẫy lừng của dân tộc Việt Nam trước các đế quốc hùng mạnh không chỉ xuất phát từ nghệ thuật quân sự, mà sâu xa hơn, đó là nền tảng văn hóa của dân tộc.

Sinh thời, Đại tướng từng nhận định rằng, nếu chỉ nhìn nghệ thuật quân sự Việt Nam dưới lăng kính chiến tranh thuần túy thì sẽ không bao giờ giải mã được những chiến thắng lẫy lừng của dân tộc.

Giáo sư Vũ Minh Giang diễn giải, văn hóa chính là tất cả những sáng tạo của một cộng đồng người vì lẽ sinh tồn và khát vọng phát triển. Khi phải đối đầu với những đế quốc sở hữu sức mạnh quân sự và kỹ thuật vượt trội, người Việt Nam không thể thắng nếu chỉ đọ về vũ khí.

Kẻ thù luôn thất bại vì họ tính sai bài toán, họ không thể lường trước được sức mạnh vô địch của bản sắc văn hóa Việt Nam. Đó là tinh thần đoàn kết từ nền tảng xóm làng, là ý chí quật cường và hàng vạn cách đánh giặc mưu trí được sinh ra từ chính đời sống nhân dân. Nghĩa là, văn hóa chưa bao giờ là thứ yếu hay chỉ mang tính trang trí.

Trong công cuộc chống ngoại xâm, văn hóa là vũ khí vô hình. Bước vào kỷ nguyên mới, khi công nghiệp văn hóa trở thành mũi nhọn kinh tế, bản sắc văn hóa tiếp tục phải được nhìn nhận là một dạng tài nguyên vô tận và là sức mạnh cạnh tranh cốt lõi của quốc gia.

Hành trình bước qua mặc cảm

Tuy nhiên, để biến tài nguyên văn hóa thành các sản phẩm có sức lan tỏa toàn cầu, bài toán nhân lực được các chuyên gia đặt lên hàng đầu. Giáo sư Vũ Minh Giang đã thẳng thắn chỉ ra một lực cản lớn trong quá trình hội nhập: tâm lý tự ti.

Ông mang đến hội thảo hình ảnh mang tính biểu tượng về những thế hệ người Việt trước đây khi ra nước ngoài. Hình ảnh một người mặc bộ quần áo chưa tươm tất, xách chiếc vali dạ rụt rè bước đi giữa tuyết trắng phương Tây không chỉ là cái nghèo về vật chất, mà còn phảng phất sự mặc cảm của một dân tộc đang đi "học hỏi".

Tâm lý ấy nếu tiếp tục bám rễ vào thế hệ trẻ hôm nay sẽ là một mối nguy lớn cho nền công nghiệp sáng tạo. Khi những người học nghệ thuật, truyền thông hay thiết kế bước vào nghề với tâm lý thiếu tự tin, họ sẽ dễ dàng chọn cách an toàn là sao chép, mô phỏng hoặc lẽo đẽo đi theo xu hướng của K-pop, Hollywood.

Vì vậy, Giáo sư Vũ Minh Giang nhấn mạnh, yêu cầu tiên quyết của các cơ sở đào tạo hiện nay là phải củng cố được "sự tự tin văn hóa" cho người học. Phải trang bị cho giới trẻ bản lĩnh để biết biến những gì thuộc về truyền thống dân tộc thành lợi thế cạnh tranh. Chỉ khi đứng vững trên đôi chân của mình, nghĩ bằng cái đầu của mình và tự hào về cội nguồn, thế hệ trẻ mới thực sự tạo ra những "cú nổ" mang thương hiệu Việt Nam, thay vì làm một người học trò xuất sắc chuyên đi đạo nhái.

Thế hệ đồng sáng tạo và bản lĩnh làm chủ không gian số

Sự chuyển mình để bước qua rào cản mặc cảm ấy đang dần được hình thành và là một điểm sáng được nhiều nhà khoa học thảo luận trong các tham luận tại hội thảo. Giới trẻ hiện nay không còn là những người thụ hưởng văn hóa một cách thụ động.

Phân tích từ nghiên cứu của tác giả Nguyễn Thành Đạt về sự "tái mã hóa" văn hóa cho thấy, thông qua các nền tảng mạng xã hội, người trẻ đang tự tin trở thành những chủ thể đồng sáng tạo. Họ dám phá vỡ những khuôn thước cũ để lai ghép các yếu tố truyền thống với thẩm mỹ đương đại, biến những di sản vốn trầm mặc thành các sản phẩm giải trí sống động, thu hút hàng triệu lượt xem trên không gian mạng.

Tuy nhiên, sự tự tin văn hóa trong kỷ nguyên mới còn phải đối mặt với một thách thức mang tên công nghệ. Nghiên cứu của tác giả Mai Anh Tuấn về việc đào tạo nghệ thuật sinh bởi Trí tuệ nhân tạo (AI) đặt ra một bài toán hiện hữu trên các giảng đường.

AI là công cụ sắc bén giúp người học tối ưu hóa quá trình sản xuất, nhưng các thuật toán này phần lớn được huấn luyện dựa trên kho dữ liệu của phương Tây. Nếu giới trẻ sử dụng công nghệ với tư duy ỷ lại, thiếu đi phông nền văn hóa dân tộc vững chãi, những sản phẩm họ tạo ra sẽ lập tức bị lai căng và đánh mất bản sắc.

Bởi vậy, kiến tạo sự tự tin văn hóa cho giới trẻ hôm nay chính là trang bị cho họ năng lực làm chủ công nghệ và bản lĩnh chắt lọc tinh hoa. Các trường đại học cần một môi trường đào tạo mà ở đó, sinh viên được dạy cách dùng công nghệ để kể câu chuyện Việt Nam một cách kiêu hãnh. Bằng khát vọng và sự tự hào cội nguồn, thế hệ trẻ sẽ là những người trực tiếp đưa văn hóa Việt Nam từ vị thế một nền tảng tinh thần trở thành sức mạnh kinh tế bứt phá trên trường quốc tế.