Cần tính đến thị trường phi chính thức trong chính sách phòng, chống tác hại thuốc lá
Một trong những khoảng trống cần được xem xét khi sửa đổi chính sách phòng, chống tác hại thuốc lá là việc các dữ liệu về buôn lậu và thị trường phi chính thức chưa được phản ánh đầy đủ trong quá trình đánh giá tác động. Điều này có thể dẫn đến việc các giải pháp quản lý được xây dựng dựa trên bức tranh chưa toàn diện về thị trường, từ đó làm gia tăng khoảng cách giữa mục tiêu chính sách và kết quả thực thi trong thực tế.
Một minh chứng điển hình cho vai trò của dữ liệu thị trường phi chính thức trong hoạch định chính sách là trường hợp TLĐT và TLNN. Mặc dù Nghị quyết 173/2024/QH15 đã quy định cấm sản xuất, kinh doanh, nhập khẩu, chứa chấp, vận chuyển và sử dụng TLĐT, TLNN từ ngày 1/1/2025, các dữ liệu thị trường cho thấy nguồn cung đối với các sản phẩm này đã tồn tại và lưu thông trên thực tế với quy mô đáng kể.
Theo báo cáo “Smuggled Puffs: Illegal E-Cigarette Trade Across Borders” (tạm dịch: Thuốc lá điện tử buôn lậu: Thực trạng thương mại bất hợp pháp xuyên biên giới) do cơ quan cung cấp giải pháp phân tích và điều tra ApiraSol công bố tháng 4/2026, khảo sát 84 lô hàng hợp pháp có đích đến là Việt Nam trong năm 2024 cho thấy các sản phẩm TLĐT được vận chuyển từ nhiều quốc gia trong khu vực và thâm nhập vào thị trường thông qua các cửa ngõ chính như Hà Nội, Hải Phòng và các cảng hàng không quốc tế.
Hàng hóa nhập khẩu hiện lưu thông qua nhiều luồng rải rác. Chuỗi giá trị không còn gói gọn trong một hành trình cố định từ nước sản xuất đến nước tiêu thụ, mà phân nhánh qua nhiều tuyến với phương thức khai báo, hồ sơ chứng từ và cơ quan hải quan khác nhau. Nhóm nghiên cứu Apirasol chỉ ra rằng ngay trong số lô hàng này, tiêu chí phân loại theo mã hàng hóa vẫn chưa thống nhất. Chẳng hạn, cùng một dòng thiết bị, linh kiện lại bị xếp vào 3 mã hàng khác nhau, chưa kể nhiều cấu phần rất khó phân biệt với linh kiện điện tử thông thường.
Đặc biệt, 70% lô hàng không có dữ liệu về phương thức vận chuyển, khiến công tác nhận diện và kiểm soát hàng hóa lưu thông qua cửa khẩu thiếu nhất quán.
Cũng theo báo cáo, kim ngạch xuất khẩu TLĐT từ Trung Quốc sang Việt Nam đạt 34,4 triệu USD vào năm 2024, trong khi số liệu nhập khẩu chính thức của Việt Nam chỉ khoảng 124.000 USD. Mức chênh lệch gần 34,2 triệu USD này có thể phản ánh sự tồn tại của các chuỗi cung ứng hoạt động ngoài các kênh nhập khẩu được ghi nhận chính thức.
Trong nước: Cần tiếp tục tiếp thu ý kiến để hoàn thiện định nghĩa về thuốc lá mới
Tại phiên họp thẩm tra sơ bộ Dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật PCTHTL ngày 11/9, các đại biểu cơ bản đồng tình với việc luật hóa quy định cấm thuốc lá điện tử (TLĐT), thuốc lá nung nóng (TLNN), bảo đảm thống nhất với Nghị quyết số 173/2024/QH15 và Luật Đầu tư. Tuy nhiên, nhiều ý kiến cũng cho rằng một số khái niệm trong dự thảo vẫn cần tiếp tục được rà soát, hoàn thiện để bảo đảm tính rõ ràng, đồng bộ và khả thi khi thực thi.
Báo cáo thẩm tra sơ bộ của Thường trực Ủy ban Văn hóa và Xã hội (VH-XH) của Quốc hội cho biết, các khái niệm về “TLĐT”, “TLNN” và “thuốc lá khác” có vai trò quan trọng trong việc thực hiện chính sách cấm. Tuy nhiên, một số định nghĩa hiện nay chưa bao quát đầy đủ các dạng sản phẩm, nguyên liệu và linh kiện liên quan, đồng thời còn có sự chồng lấn, thiếu thống nhất giữa các khái niệm.
Cũng tại phiên họp, Thứ trưởng Thường trực Bộ Y tế Vũ Mạnh Hà đã thông tin một số nội dung tới các đại biểu, đồng thời khẳng định Ban soạn thảo sẽ nghiêm túc tiếp thu tối đa ý kiến của Thường trực Ủy ban VH-XH tại phiên họp.
Trước đó, tại tọa đàm góp ý cho dự thảo Luật PCTHTL ngày 26/8 tại Hà Nội, ông Lê Thành Hưng, Trưởng phòng Tiêu chuẩn chất lượng Nông nghiệp Thực phẩm, Viện Tiêu chuẩn Chất lượng Việt Nam (Bộ Khoa học - Công nghệ) đề xuất các khái niệm pháp lý đối với các sản phẩm thuốc lá mới cần phản ánh đúng đặc tính kỹ thuật của từng nhóm sản phẩm để tránh chồng chéo, nhầm lẫn và tạo thuận lợi cho công tác quản lý.
Ông đề xuất tham chiếu các tiêu chuẩn quốc tế và kinh nghiệm tiêu chuẩn hóa của một số quốc gia nhằm bảo đảm tính rõ ràng, nhất quán của hệ thống khái niệm trong luật. Chẳng hạn, Trung Quốc đang xây dựng tiêu chuẩn quốc gia cho TLNN, theo đó đặt ra quy định giới hạn thiết bị TLNN gia nhiệt ở mức không quá 380°C. Đối với thuốc lá, nicotine dạng ngậm, ông cũng đánh giá “tác hại của việc hút thuốc thụ động gần như là không thấy rõ”.
Từ thực tiễn trong nước và quốc tế cho thấy, vấn đề kiểm soát thuốc lá hiện nay đã trở nên phức tạp khi các sản phẩm thuốc lá đã không còn là thuốc lá điếu thông thường mà là những sản phẩm có hàm lượng công nghệ cao hướng tới việc giảm tác hại cho người hút thuốc. Do vậy, việc sửa đổi Luật PCTHTL là cơ hội để hoàn thiện khuôn khổ quản lý theo hướng hiệu quả và khả thi hơn.
Để đạt được mục tiêu này, quá trình xây dựng chính sách cần tiếp tục tiếp thu đầy đủ ý kiến từ các cơ quan chuyên môn trong nước, đồng thời xem xét toàn diện các dữ liệu thực tiễn trong nước và kinh nghiệm quốc tế. Từ thực trạng của thị trường phi chính thức đến yêu cầu hoàn thiện các khái niệm pháp lý đối với sản phẩm thuốc lá mới, mọi quyết định chính sách cần được đặt trên nền tảng bằng chứng khoa học và dữ liệu thực chứng nhằm bảo đảm hiệu quả thực thi, tính đồng bộ của hệ thống pháp luật và mục tiêu bảo vệ sức khỏe cộng đồng.
