Không áo vét sang trọng, không đoàn tùy tùng, ông Kenso Soai xuất hiện như một người cao tuổi bình thường giữa phố. Thế nhưng, người đàn ông đó vừa trở thành một trong những nhà khoa học được chú ý nhất Nhật Bản.
Ngày 7/10, ông được công bố là đồng chủ nhân Nobel Hóa học 2026 cùng nhà hóa học người Pháp Henri B. Kagan, nhờ những đóng góp mang tính đột phá trong nghiên cứu các phản ứng hóa học bất đối xứng.
Khi vài người đi đường nhận ra và chúc mừng, Soai chỉ gật đầu đáp lễ. Được hỏi về giải thưởng, ông trả lời với thái độ khiêm tốn: “Chuyện đó không có gì đặc biệt nên chắc cũng không có gì thú vị để kể”.
Với Soai, một giải thưởng lớn không khiến những sinh hoạt thường ngày hay bản chất công việc nghiên cứu trở nên khác biệt. Ở tuổi 76, Giáo sư Kenso Soai vẫn đạp chiếc xe đạp cũ đi mua sắm, giữ thái độ điềm đạm trước sự chú ý của truyền thông.
Đang đi mua sắm thì nhận tin đoạt giải Nobel
Theo truyền thông Nhật Bản, khi nhận cuộc gọi từ Thụy Điển thông báo về giải Nobel, Giáo sư Soai đang mua thực phẩm tại siêu thị gần nhà ở Shiki, tỉnh Saitama (Nhật Bản). Sau khoảnh khắc bất ngờ, ông tiếp tục công việc đang làm.
Đến tối, cuộc sống bình lặng của giáo sư bị đảo lộn bởi hàng loạt cuộc gọi chúc mừng. Thủ tướng Nhật Bản Sanae Takaichi trực tiếp điện thoại chia vui, trong khi hàng xóm, học trò và phóng viên tập trung trước nhà ông.
Dù bất ngờ trở thành tâm điểm, Soai vẫn giữ phong thái điềm đạm. Khi thấy các phóng viên túc trực bên ngoài, ông còn gợi ý họ có thể sang công viên gần đó nghỉ ngơi hoặc sử dụng nhà vệ sinh. Sau một ngày dài tiếp khách và trả lời phỏng vấn, ông nói lời cảm ơn vì mọi người đã vất vả.
Chi tiết nhỏ này phần nào cho thấy sự chu đáo của nhà khoa học. Theo Giáo sư Tsunemi Kawasaki, người từng cộng tác với ông Soai hơn 20 năm, ông thường tính toán trước những lối đi có thang máy khi mời khách đến trường, để những người mang hành lý nặng không phải leo cầu thang.
Sự quan tâm đó không chỉ thể hiện trong công việc mà còn trong cách ông đối xử với những người xung quanh. Giữa những lời chúc mừng và sự săn đón của truyền thông, ông Soai vẫn giữ nếp sống giản dị, không đặt mình ở vị trí đặc biệt chỉ vì vừa nhận được một danh hiệu danh giá.
Nhà khoa học không chạy theo danh tiếng
Sinh năm 1950 tại Hiroshima (Nhật Bản), ông Soai trưởng thành trong giai đoạn Nhật Bản tái thiết sau chiến tranh. Theo người bạn học trung học Hiroaki Osaki, thời trẻ, ông dành nhiều thời gian chơi bóng rổ, không phải kiểu học sinh chỉ biết vùi đầu vào sách vở để luyện thi đại học.
Điểm nổi bật ở ông Soai là khả năng tập trung giải quyết những bài toán khó mà chưa ai tìm được lời giải. Sau khi tốt nghiệp ngành Hóa học tại Đại học Tokyo năm 1974, ông tiếp tục học cao học và nhận bằng tiến sĩ năm 1979. Ông từng làm việc tại Mỹ trước khi gia nhập Đại học Khoa học Tokyo vào năm 1981.
Trong sự nghiệp nghiên cứu, ông Soai không chỉ theo đuổi những kết quả có thể nhìn thấy ngay mà còn kiên trì với các câu hỏi nền tảng về bản chất của sự sống.
Một trong những vấn đề khiến giới khoa học quan tâm là hiện tượng các phân tử trong sinh giới thường ưu tiên một trong hai dạng cấu trúc phản chiếu giống như bàn tay trái và bàn tay phải. Dù có cùng thành phần hóa học, hai dạng phân tử này đôi khi tạo ra tác động khác nhau trong cơ thể.
Cùng với Henri B. Kagan, ông Soai có những đóng góp quan trọng giúp các nhà khoa học hiểu và kiểm soát tốt hơn quá trình tạo ra những dạng phân tử mong muốn. Công trình của ông đặc biệt có ý nghĩa đối với lĩnh vực tổng hợp hợp chất hữu cơ và phát triển dược phẩm.
Năm 1995, ông Soai công bố nghiên cứu về phản ứng tự xúc tác bất đối xứng, sau này được gọi là phản ứng Soai. Đến năm 2003, ông chứng minh khả năng khuếch đại sự bất đối xứng ban đầu rất nhỏ. Phát hiện này mở ra những hướng nghiên cứu về nguồn gốc của tính bất đối xứng trong các phân tử sự sống.
Dù công trình có ý nghĩa lớn, ông Soai không xem mình là người đã giải quyết hoàn toàn bí ẩn về nguồn gốc sự sống. Ông hiểu rằng một phát hiện quan trọng có thể mở ra nhiều câu hỏi mới, thay vì khép lại hành trình khám phá.
“Đội đèn lên đầu rồi lần theo con đường trong bóng tối”
Một trong những phát biểu đáng chú ý của Soai là cách ông ví công việc nghiên cứu khoa học như việc “đội đèn lên đầu rồi lần theo một con đường trong bóng tối”. Theo đó, nhà khoa học có thể xác định hướng đi, tiến hành thí nghiệm và phân tích kết quả, nhưng không thể biết chắc điều gì sẽ xuất hiện ở phía trước.
Trong một lĩnh vực đòi hỏi sự chính xác cao như hóa học, những khác biệt rất nhỏ giữa các kết quả thực nghiệm có thể quyết định hướng nghiên cứu tiếp theo. Bởi vậy, sự kiên nhẫn, khả năng quan sát và tinh thần sẵn sàng điều chỉnh giả thuyết đóng vai trò quan trọng không kém những ý tưởng đột phá.
Soai từng chia sẻ rằng, ông không thể khẳng định những nghiên cứu của mình đã tìm ra lời giải cuối cùng cho câu hỏi về nguồn gốc tính bất đối xứng trong tự nhiên. Tuy nhiên, ông vẫn coi những kết quả đạt được là có giá trị. “Được tham gia vào công việc này là một trong những ý nghĩa cuộc sống đối với tôi”, ông nói.
Trong cuộc phỏng vấn sau khi nhận tin, ông Soai cũng bày tỏ sự vui mừng khi công trình của nhóm được ghi nhận và nhắc đến niềm vui được chia sẻ giải thưởng với Henri B. Kagan, nhà hóa học mà ông dành sự kính trọng.
Ở tuổi 76, sau nhiều thập niên làm việc trong phòng thí nghiệm, ông vẫn nhìn nhận khoa học như một hành trình khám phá chưa có điểm kết thúc.
Giải Nobel Hóa học 2026 Giáo sư Kenso Soai đến với sự chú ý của công chúng toàn cầu. Nhưng hình ảnh còn đọng lại ở nhiều người có thể chỉ là người đàn ông đạp xe đi mua thực phẩm, cư xử chu đáo với những người xung quanh và không ngừng đặt câu hỏi về thế giới.
Giải Nobel Hóa học là một trong những giải thưởng khoa học danh giá nhất thế giới, được trao hằng năm cho cá nhân hoặc tổ chức có những đóng góp nổi bật trong lĩnh vực hóa học. Giải thưởng do nhà hóa học, nhà phát minh người Thụy Điển Alfred Nobel sáng lập theo di chúc năm 1895 và được trao lần đầu vào năm 1901.
Người đoạt giải nhận Huy chương Nobel, bằng chứng nhận và tiền thưởng. Giá trị tiền thưởng được quyết định theo từng năm; mức chuẩn trong những năm gần đây là 11 triệu krona Thụy Điển (hơn 28 tỷ đồng) cho mỗi giải, được chia nếu có nhiều người cùng đoạt giải.
