Khi trí tuệ nhân tạo tạo sinh (generative AI) ngày càng được ứng dụng rộng rãi để tạo ra văn bản, hình ảnh, âm nhạc và video, quy trình sáng tạo trong lĩnh vực văn hóa - nghệ thuật đang trải qua những thay đổi nhanh chóng. AI đóng vai trò là công cụ giúp cụ thể hóa ý tưởng và rút ngắn thời gian sản xuất, qua đó hạ thấp rào cản gia nhập hoạt động sáng tạo. Tuy nhiên, song song với đó, cũng nảy sinh nhiều cuộc thảo luận về nguồn dữ liệu dùng để huấn luyện AI, cũng như mức độ phản ánh sự đa dạng văn hóa trong các dữ liệu này.
Mặc dù AI (trí tuệ nhân tạo) có vẻ như tự mình tạo ra các sản phẩm văn hóa, nhưng thực tế hoạt động của nó lại dựa trên khối lượng dữ liệu khổng lồ có sẵn. Các tư liệu như văn học, nghệ thuật, âm nhạc, phim ảnh, hình ảnh và ghi chép lịch sử có trong dữ liệu huấn luyện chính là nền tảng để tạo ra các sản phẩm mới. Do đó, nếu dữ liệu bị lệch nhiều về nội dung từ các quốc gia, khu vực ngôn ngữ, thể loại, hoặc thời đại cụ thể, thì nhiều khả năng, sự thiên lệch này sẽ được phản ánh trong các kết quả do AI tạo ra.
Sự thiên lệch văn hóa bộc lộ qua AI tạo sinh
Sự phổ biến của AI tạo sinh đã đưa vấn đề thiên lệch văn hóa vượt ra khỏi phạm vi công nghệ đơn thuần. Trong môi trường dữ liệu mà nội dung tiếng Anh và hình ảnh phương Tây chiếm tỷ trọng áp đảo, các cách diễn đạt và phong tục của những nền văn hóa đó có xu hướng xuất hiện thường xuyên hơn trong các sản phẩm của AI. Ngược lại, những nền văn hóa gắn liền với các ngôn ngữ hoặc khu vực thiếu hụt dữ liệu có thể không được phản ánh chính xác, hoặc thậm chí bị thay thế bởi các cách thể hiện từ những nền văn hóa khác.
Vấn đề này thể hiện rõ ngay cả trong các chức năng thường nhật như dịch thuật và tạo hình ảnh. Khi AI liên tục sử dụng những hình ảnh cố định để mô tả con người, trang phục, kiến trúc, tôn giáo hoặc các sự kiện lịch sử của một nền văn hóa cụ thể, bản chất đa dạng và phức hợp của nền văn hóa đó có nguy cơ bị đơn giản hóa quá mức. Hơn nữa, nếu các sản phẩm do AI tạo ra được chấp nhận như sự thật, điều này có thể dẫn đến việc lan rộng hơn nữa những định kiến văn hóa vốn đã tồn tại.
Đa dạng văn hóa là môi trường mà ở đó các hình thức biểu đạt văn hóa và lối sống của nhiều xã hội khác nhau được tôn trọng. Từ lâu, UNESCO đã coi việc bảo vệ và thúc đẩy sự đa dạng của các hình thức biểu đạt văn hóa là nhiệm vụ trọng tâm trong chính sách văn hóa quốc tế. Khi công nghệ AI ngày càng thâm nhập sâu vào quá trình sản xuất văn hóa, các cuộc thảo luận về đa dạng văn hóa cũng mở rộng sang việc xem xét, đánh giá cả dữ liệu và thuật toán.
Sự thuận tiện trong sáng tạo và các vấn đề về bản quyền
Bản quyền đã trở thành một vấn đề then chốt trong hoạt động sáng tạo có sự hỗ trợ của AI. Các cuộc tranh luận vẫn đang diễn ra về những hệ quả pháp lý theo luật bản quyền khi AI tạo sinh (generative AI) sử dụng các tác phẩm hiện có trong quá trình huấn luyện. Việc thiết lập một tiêu chuẩn thống nhất gặp nhiều khó khăn do sự khác biệt về hệ thống pháp luật và các tiền lệ pháp lý giữa các quốc gia.
Quyền sở hữu đối với các sản phẩm do AI tạo ra là một vấn đề đặc thù khác. Các quyết định pháp lý có thể thay đổi tùy thuộc vào mức độ tham gia của con người trong quá trình sáng tạo và mức độ tương đồng giữa sản phẩm do AI tạo ra với các tác phẩm hiện có.
Văn phòng Bản quyền Hoa Kỳ (U.S. Copyright Office) duy trì quan điểm rằng, nội dung do AI tạo ra nếu thiếu sự đóng góp sáng tạo của con người thì thường không đủ điều kiện để được bảo hộ bản quyền; tuy nhiên, cơ quan này cũng thừa nhận khả năng bảo hộ các yếu tố cụ thể mà con người đã có đóng góp sáng tạo đáng kể.
Các cuộc thảo luận về việc huấn luyện AI, bản quyền và quyền sở hữu các tác phẩm do AI tạo ra cũng đang diễn ra tại Hàn Quốc. Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch cùng Ủy ban Bản quyền Hàn Quốc đang thiết lập các tiêu chuẩn liên quan thông qua việc ban hành các văn bản chính sách và hướng dẫn giải quyết các vấn đề về AI tạo sinh và bản quyền.
Vấn đề bản quyền cũng gắn liền với nhu cầu cân bằng giữa việc bảo vệ người sáng tạo và phát triển ngành công nghiệp AI. Nếu duy trì một hệ thống mà ở đó người sáng tạo không thể dễ dàng theo dõi cách tác phẩm của họ được sử dụng hoặc không nhận được thù lao thỏa đáng, thì việc sản xuất nội dung mới có thể bị ảnh hưởng tiêu cực. Ngược lại, việc yêu cầu sự cho phép riêng lẻ đối với tất cả dữ liệu được sử dụng trong huấn luyện AI có thể tạo ra những hạn chế đáng kể đối với sự phát triển công nghệ và hoạt động dịch vụ.
Sự đa dạng của dữ liệu quyết định sự đa dạng văn hóa
Để giảm thiểu định kiến văn hóa trong AI, cần phải xem xét chính nguồn dữ liệu. Các yếu tố như ngôn ngữ có trong tài liệu nguồn, sự tập trung nội dung từ các quốc gia hoặc khu vực cụ thể, và việc đưa vào các tư liệu về phụ nữ cũng như các nền văn hóa thiểu số đều có thể ảnh hưởng đến kết quả đầu ra của AI.
Di sản văn hóa chưa được số hóa đầy đủ sẽ gặp bất lợi tương đối trong các bộ dữ liệu huấn luyện AI. Các truyền thống truyền miệng, nghệ thuật dân gian và nội dung bằng ngôn ngữ thiểu số vốn thường không được ghi lại trong thời gian dài hoặc khó tiếp cận trực tuyến thường gặp khó khăn khi đưa vào ứng dụng công nghệ. Việc thiếu hụt dữ liệu làm giảm cơ hội để AI thể hiện chính xác các nền văn hóa này.
Việc xây dựng các bộ dữ liệu trong lĩnh vực văn hóa và nghệ thuật cũng đang ngày càng trở nên quan trọng. Việc số hóa các tư liệu lưu giữ tại bảo tàng, phòng trưng bày nghệ thuật, thư viện và các tổ chức biểu diễn nghệ thuật, kết hợp với việc tạo ra hệ thống siêu dữ liệu (metadata) chi tiết, có thể giúp công chúng tiếp cận nội dung văn hóa dễ dàng hơn. Tuy nhiên, số hóa không đồng nghĩa với việc công khai hay cho phép sử dụng miễn phí. Các vấn đề như bản quyền, quyền đối với hình ảnh cá nhân, thông tin cá nhân và quyền văn hóa của cộng đồng cũng cần được xem xét kỹ lưỡng.
Tương lai của AI và Văn hóa - Nghệ thuật
Không nên coi AI đơn thuần là công nghệ thay thế các nhà sáng tạo trong lĩnh vực văn hóa và nghệ thuật. AI có thể đóng vai trò như một công cụ sản xuất mới, hỗ trợ nhà soạn nhạc lên ý tưởng âm nhạc, họa sĩ phát triển hình ảnh và nhà sản xuất video hình ảnh hóa các ý tưởng...
Khi việc sử dụng AI mở rộng, vai trò của con người trong sáng tạo có thể trở nên quan trọng theo những cách thức khác biệt. Các quyết định về việc lựa chọn tư liệu, hình thức thể hiện, cũng như cách tinh chỉnh hoặc diễn giải các sản phẩm do AI tạo ra vẫn là những khía cạnh then chốt của quá trình sáng tạo. Việc sử dụng trực tiếp kết quả do AI tạo ra khác biệt hoàn toàn so với việc nhà sáng tạo tái cấu trúc chúng để phù hợp với ý đồ nghệ thuật của riêng mình.
Việc ứng dụng AI trong nghệ thuật và văn hóa đòi hỏi nhiều hơn là chỉ bắt kịp tốc độ phát triển của công nghệ. Điều cần thiết là phải thông báo cho các nhà sáng tạo về cách tác phẩm của họ được sử dụng để huấn luyện AI, đồng thời thiết lập các biện pháp bảo vệ quyền lợi phù hợp cho họ. Các tổ chức văn hóa cũng cần thiết lập các tiêu chuẩn để xác thực nguồn dữ liệu và giải quyết các vấn đề liên quan đến quyền sở hữu khi áp dụng AI.
