Trong không khí Quốc khánh 2/9, đóng góp cho quê hương không nhất thiết bắt đầu bằng một chuyến bay trở về. Từ Cơ quan Nghiên cứu Nông nghiệp thuộc Bộ Nông nghiệp Hoa Kỳ (USDA-ARS) và Phòng thí nghiệm Quốc gia Oak Ridge (ORNL), hai nhà khoa học đưa tri thức về Việt Nam qua dữ liệu mở, mô hình dự báo và hợp tác chuyên môn.
Tại USDA-ARS, công việc của TS Trần Thanh Nhân Đức gắn với Mô hình Hệ sinh thái Nông nghiệp Quốc gia (NAM). Hệ thống kết hợp mô hình thủy văn, học máy và AI để mô phỏng dòng chảy, chất lượng nước, hạn hán và nguy cơ ngập lụt trên quy mô toàn nước Mỹ.
Tốt nghiệp ngành Kỹ thuật Công trình thủy tại trường ĐH Bách khoa (ĐH Đà Nẵng), Đức nhận học bổng Erasmus Mundus để học thạc sĩ tại châu Âu. Anh tiếp tục làm tiến sĩ tại ĐH Virginia về ứng dụng dữ liệu quan sát Trái đất trong giám sát thiên tai và quản lý nước.
Năm 2023, Đức là đồng giải Nhất cuộc thi "Trực quan hóa dữ liệu Michael H. Freilich" của Liên hiệp Địa vật lý Hoa Kỳ và NASA. Công trình đánh giá các sản phẩm mưa vệ tinh trên 11 lưu vực thuộc bảy vùng khí hậu Việt Nam.
Từ các nghiên cứu tại Vu Gia - Thu Bồn, Srepok và Mê Kông, anh cho rằng, trở ngại của Việt Nam nằm ở mạng lưới quan trắc còn thưa, dữ liệu thiếu đồng bộ và khoảng cách giữa nghiên cứu với vận hành còn lớn. Dữ liệu vệ tinh mở và AI tạo cơ hội rút ngắn khoảng cách, nhưng Việt Nam cần chuẩn hóa dữ liệu, đầu tư hạ tầng tính toán và duy trì đội ngũ chuyên sâu.
Đóng góp của Đức cho Việt Nam tập trung vào các nguồn dữ liệu mở. Anh xây dựng SEA Analysis Hub để phân tích mưa, giám sát hạn hán tại Đông Nam Á; HydroSense Hub cung cấp bản đồ hạn hán nông nghiệp toàn cầu; ERA5 Data Downloader giúp sinh viên và nhà nghiên cứu tiếp cận dữ liệu khí hậu nhanh hơn.
Anh còn đồng sáng lập LOTUSnet, kết nối nhà nghiên cứu Việt Nam tại Mỹ với các đơn vị trong nước. Quỹ LOTUS Fellowship do mạng lưới khởi xướng đã huy động hơn 100.000 đôla và triển khai cấp học bổng từ tháng 8/2026, hỗ trợ sinh viên Việt Nam học sau đại học; Đức cũng tư vấn học bổng qua cộng đồng Erasmus Mundus Vietnam hằng năm.
TS Trần Ngọc Vĩnh tập trung vào lũ và ngập đô thị. Anh sinh năm 1991, tốt nghiệp ngành Thủy văn tại trường ĐH Khoa học Tự nhiên (ĐHQG Hà Nội), học tiến sĩ tại ĐH Ulsan, Hàn Quốc và tiếp tục nghiên cứu tại ĐH Michigan, trước khi công tác tại ORNL.
Năm 2025, Vĩnh là một trong 10 nhà khoa học trẻ nhận Giải thưởng Khoa học công nghệ "Quả Cầu Vàng". Nghiên cứu do anh cùng cộng sự thực hiện cho thấy việc kết hợp mô hình vật lý với AI để sửa sai có thể tăng độ chính xác dự báo lũ từ bốn đến sáu lần.
Với đô thị Việt Nam, dữ liệu ngập lịch sử nhanh chóng mất tính đại diện do hạ tầng thay đổi liên tục. Một đề tài cần vài năm để hoàn thành, nhưng thành phố có thể đã xuất hiện thêm đường, công trình và điểm nghẽn thoát nước mới.
Nghiên cứu vì thế phải vượt khỏi một thuật toán. Dữ liệu mưa, địa hình, hệ thống cống và tốc độ đô thị hóa cần được đặt trong cùng một bài toán.
Vĩnh hợp tác với các nhóm tại trường ĐH Khoa học Tự nhiên (ĐHQG Hà Nội) và trường ĐH Nông Lâm TP. HCM về dự báo bằng AI, mô hình ngập đô thị và dữ liệu mưa. Anh cũng tham gia một đề tài do NAFOSTED tài trợ về ngập lụt ở Hà Nội.
Những hợp tác hiện nay chủ yếu được duy trì qua trao đổi chuyên môn và kết nối giữa các nhóm nghiên cứu. Vĩnh mong muốn có thêm cơ chế chính thức và nguồn lực đủ dài hạn để các giải pháp có thể được thử nghiệm, cập nhật và đưa vào vận hành thực tế tại Việt Nam.
Điểm gặp nhau giữa Đức và Vĩnh không dừng ở lĩnh vực thủy văn. Cả hai đều cho rằng người trẻ làm việc ở nước ngoài có thể đóng góp cho đất nước ngay từ nơi mình đang sống, miễn là tri thức được gắn với một nhu cầu cụ thể của Việt Nam.
Theo Vĩnh, những việc khả thi nhất là chia sẻ chuyên môn, tư vấn dự án thực tế và hỗ trợ thế hệ kế tiếp. “Đóng góp cho đất nước là giải quyết được một bài toán thực tế, tạo tác động tích cực đến xã hội và đời sống người dân, thay vì chỉ mang lại tiếng tăm”, anh nói.
Đức cho rằng, nơi làm việc không quyết định một người có thể hướng về quê hương hay không. Điều quan trọng là học đủ sâu, làm đủ tốt và duy trì kết nối với cộng đồng chuyên môn trong nước.
Trong ngày Quốc khánh, câu chuyện của hai nhà khoa học cho thấy tinh thần hướng về Tổ quốc có thể bắt đầu từ những việc cụ thể: Mở một kho dữ liệu, cùng phát triển một mô hình, tư vấn dự án hoặc hỗ trợ một người trẻ. Khi kết nối được duy trì bằng năng lực và trách nhiệm, khoảng cách địa lý không còn ngăn tri thức trở về phục vụ quê hương.
Ảnh: NVCC; Thiết kế: Thiện Nhân
