Năm 2010, Phan Minh Đức (khi ấy là học sinh lớp chuyên Vật lý, Trường THPT chuyên Hà Nội - Amsterdam) trở thành thí sinh đầu tiên của thủ đô Hà Nội giành vòng nguyệt quế tại trận chung kết năm của chương trình Đường lên đỉnh Olympia. Bước ra từ cuộc thi với học bổng toàn phần tại trường ĐH Công nghệ Swinburne (Australia), Minh Đức tốt nghiệp ngành Tài chính - Kế toán, sau đó có thời gian học lên bậc nghiên cứu và trải qua 13 năm làm việc ở nhiều lĩnh vực tại nước này.
Tuy nhiên, phía sau danh hiệu quán quân ở tuổi 18 là một áp lực vô hình mà phải mất nhiều năm sau anh mới có thể gọi tên. Nhìn lại thời điểm vừa đăng quang, Phan Minh Đức thừa nhận cảm giác đầu tiên khi trở thành người nổi tiếng là sự ngợp và sợ, đến mức anh từ chối hầu hết các lời mời phỏng vấn báo chí lúc bấy giờ, ngoại trừ chương trình Người Việt trẻ của nhà báo Tạ Bích Loan.
“Đôi khi mang trên mình một danh hiệu, mình lại sợ làm sai vì áp lực từ những người thậm chí bản thân chẳng quen biết. Nếu được gửi một lời nhắn cho Phan Minh Đức của 16 năm về trước, mình sẽ khuyên bản thân hãy bỏ áp lực đó đi, sống đúng với chính mình, cứ thử nhiều hơn và sai nhiều hơn”, Phan Minh Đức chia sẻ với nhà báo Nguyễn Tuấn Anh tại SVodcast số 7.
Chính tâm thế sẵn sàng thử và sai đó đã dẫn dắt anh đi qua nhiều ngã rẽ tại Australia: từ giảng dạy các lớp hướng dẫn (tutorial) ở bậc đại học, dành 10 năm dạy thêm môn Toán và Vật lý cho học sinh THPT đến từ nhiều quốc gia, cho đến việc tham gia quản lý, vận hành một nông trại quy mô khoảng 750 ha do một tập đoàn Việt Nam đầu tư tại Australia.
Hai năm phụ trách điều phối sản xuất, quản trị nhân sự và trực tiếp ra đồng làm việc cùng mọi người từ 5 giờ 30 sáng đến 9 giờ tối mỗi ngày đã giúp anh nhận ra một giới hạn thực tế: “Dù bản thân có nỗ lực tối đa và bỏ toàn bộ công sức vào công việc, nhưng nếu một lĩnh vực không phải là thế mạnh cốt lõi của mình thì sẽ mất rất nhiều thời gian mà vẫn không thể thấu hiểu tường tận. Khi ấy, mình tự hỏi có nên đi tiếp một con đường mà bản thân luôn phải hoài nghi chính mình, hay là chọn bắt đầu lại từ đầu ở một lĩnh vực mà mình có thể đóng góp được nhiều hơn?”.
Năm 2024, trong một lần đặt vé máy bay khứ hồi về thăm nhà vào ngày thứ Bảy, một bước ngoặt đã diễn ra. Tối thứ Tư tuần đó, anh gọi điện về cho bố tại Hà Nội. Khi người bố nhắc chuyện cuối tuần ra sân bay đón, Phan Minh Đức bất ngờ thông báo sẽ về hẳn Việt Nam chứ không quay lại Australia nữa.
“Lúc đó, cả hai bố con tự nhiên im lặng suốt 5 giây không ai nói với ai câu nào. Câu đầu tiên bố hỏi lại mình là: Con chắc chưa?. Mình chỉ đáp gọn: Con chắc rồi, con về thôi, không ở bên này nữa”, Minh Đức nhớ lại.
Bỏ lại lượt vé chiều quay lại Australia, Phan Minh Đức chính thức khép lại 13 năm xa xứ để bắt đầu hành trình toàn thời gian với giáo dục tại Việt Nam. Quyết định này còn được thúc đẩy bởi cuộc gặp gỡ tình cờ trước đó với người bạn sáng lập dự án Future Me trong một lần hỏng xe giữa vùng hẻo lánh ở Australia, nơi cả hai cùng chia sẻ trăn trở về việc thiếu hụt định hướng nghề nghiệp thời trẻ. Sau này, anh càng tìm thấy sự gắn kết đặc biệt với nghề giáo khi lập gia đình, bởi cả vợ anh, bố mẹ vợ, ông bà ngoại của vợ lẫn ông bà nội của anh đều là những nhà giáo. “Đâu đấy như mọi người vẫn nói là nghề chọn người, ở thời điểm hiện tại, mình tin rằng nghề giáo dục đang chọn mình”, anh nói.
Hiện tại, Phan Minh Đức đảm nhận vai trò Giám đốc học thuật tại Future Class (thương hiệu thuộc Công ty Cổ phần Công nghệ và Đào tạo Future Me), phụ trách xây dựng chương trình, giáo trình đào tạo các chứng chỉ quốc tế như SAT, đào tạo giáo viên, tư vấn chương trình cho các trường phổ thông và trực tiếp giảng dạy Toán, các môn Khoa học tự nhiên bằng tiếng Anh. Cách đây khoảng ba tháng, trung tâm của anh có thêm sự góp mặt của Phan Đăng Nhật Minh - Quán quân Đường lên đỉnh Olympia năm thứ 17 trong vai trò giáo viên giảng dạy Hóa học và Sinh học bằng tiếng Anh sau khi vượt qua quy trình phỏng vấn và dạy thử như mọi ứng viên khác.
Từ câu chuyện hai nhà vô địch từng thuê chung nhà thời sinh viên ở Melbourne (Australia) nay cùng hội ngộ tại một trung tâm đào tạo, trên mạng xã hội bắt đầu xuất hiện những ý kiến trái chiều. Không ít bình luận đặt câu hỏi: Tại sao những nhân tài bước ra từ cuộc thi lớn, được đào tạo bài bản ở nước ngoài khi về nước không làm việc tại các tập đoàn đa quốc gia lớn mà lại chọn công việc giảng dạy, hay thậm chí bị gọi một cách đơn giản là "đi luyện thi"?
Đối diện với câu hỏi trực diện này từ nhà báo Nguyễn Tuấn Anh, Phan Minh Đức giữ thái độ điềm tĩnh. Anh cho rằng, do xã hội gần đây tập trung nhiều vào các kỳ thi chuẩn hóa quốc tế nên khi nghe đến từ khóa "luyện thi", nhiều người dễ mặc định công việc của anh hay Nhật Minh chỉ xoay quanh việc giải đề trực tuyến để lấy điểm số. Thực tế, khối lượng công việc của anh bao gồm cả quản trị học thuật, phát triển hệ thống tài liệu, đào tạo đội ngũ giáo viên nâng cao năng lực dạy Toán bằng tiếng Anh, cũng như xây dựng các khóa kỹ năng chuyển tiếp cho học sinh từ bậc THCS, THPT lên đại học và bước vào thị trường lao động.
Hơn hết, Minh Đức đã ấp ủ trăn trở về giáo dục Việt Nam từ những ngày còn đứng trên giảng đường hỗ trợ sinh viên tại Trường ĐH Công nghệ Swinburne. Anh nhận thấy nhiều du học sinh Việt Nam có kiến thức chuyên môn vượt trội so với sinh viên bản xứ, nhưng điểm số tổng kết cuối cùng lại thường xếp phía sau. Việc trở về nước làm giáo dục từ nền tảng là cách anh giúp học sinh Việt Nam khai thác tối đa thế mạnh tư duy Toán và khoa học cơ bản, kết hợp với phương pháp tiếp cận của giáo dục quốc tế để cạnh tranh sòng phẳng ở bất kỳ môi trường nào.
Trở về Việt Nam, quán quân Đường lên đỉnh Olympia năm thứ 10 nay đảm nhiệm vai trò Giám đốc học thuật tại Future Class.
“Mỗi cá nhân đều có dự định riêng, khi cảm thấy công việc đó phù hợp và đang tạo ra giá trị cho cộng đồng thì mình cứ làm thôi. Với mình hay Nhật Minh, Olympia là một cột mốc trong quá khứ, và mình luôn cố gắng không lấy cột mốc đấy để định hình hay đóng khung rằng đã là Olympia thì chỉ được làm điều nọ, điều kia. Cũng giống như việc dạy SAT, điểm số cuối cùng không phải là đích đến để dừng lại, mà chỉ như một bức ảnh chụp năng lực của bạn tại thời điểm đó. Câu hỏi quan trọng hơn là sau cột mốc ấy, bạn làm gì tiếp theo, có tiếp tục đóng góp và thích nghi được với thị trường lao động hay không”, Phan Minh Đức thẳng thắn nêu quan điểm.
Anh cũng bày tỏ mong muốn dư luận hãy nhìn nhận các cựu thí sinh bước ra từ cuộc thi như những người bình thường trong một xã hội phẳng, nơi không ai hơn ai và bản thân anh vẫn đang học hỏi mỗi ngày từ chính những đồng nghiệp trẻ tuổi hay từ mọi người xung quanh.
Trực tiếp đứng lớp giảng dạy sau khi trải qua hai nền giáo dục Việt Nam và Australia, Phan Minh Đức mang vào lớp học của mình mô hình "lớp học đảo ngược" yêu cầu học sinh đọc tài liệu và làm bài trước ở nhà, còn thời gian trên lớp chỉ dành để giải quyết các phần khúc mắc. Đặc biệt, ngay trong buổi học đầu tiên, anh luôn khuyến khích học sinh thực hiện ba điều trái ngược với thói quen truyền thống: Ngắt lời thầy ngay khi có thắc mắc; làm sai càng nhiều càng tốt; và được phép ăn uống trong giờ học nếu điều kiện cho phép.
Lý giải về những quy định này, anh nói: “Mình luôn nói với học sinh rằng nếu các bạn không ngắt lời thầy ngay lúc đang thắc mắc, đến cuối buổi các bạn sẽ quên mất mình cần hỏi gì, như vậy rất lãng phí. Thứ hai, trong lớp học phải sai càng nhiều càng tốt, bạn nào học cả khóa mà không sai lần nào thì chắc cuối khóa mình phải mời lên giảng thay. Còn chuyện cho phép ăn uống đơn giản vì 'có thực mới vực được đạo’”.
Anh kể lại, thời gian đầu mới mở lớp trực tuyến tại Việt Nam, từng có phụ huynh ngồi nghe cùng con đã nhắn tin riêng phản ánh: “Thầy ơi, thầy đừng cho các con ăn uống trong giờ hay dạy con ngắt lời thầy như thế, các con sẽ hư và mất nghiêm túc”. Tuy nhiên, sau một thời gian theo học và thấy kết quả của con chuyển biến rõ rệt, chính các bậc phụ huynh lại bày tỏ sự yêu thích trước phong cách giảng dạy cởi mở này.
Đặt câu chuyện giảng dạy trong bối cảnh năm 2026 khi các công cụ trí tuệ nhân tạo như ChatGPT hay Gemini đang tác động mạnh mẽ đến trường học, vị Giám đốc học thuật thừa nhận anh gặp rất nhiều trường hợp học sinh dùng AI để giải bài tập Toán về nhà trong một năm trở lại đây.
Thay vì cấm đoán cực đoan, Minh Đức chọn phương pháp "đổi vai" ngay trên lớp: Thầy giáo đóng vai người nghe, còn học sinh phải giải thích lại tường tận tại sao lại biến đổi từ bước A sang bước B. Theo anh, những học sinh phụ thuộc vào AI sẽ không thể giải thích được mạch logic của bài toán. Trong lớp của mình, anh cũng đặt ra quy tắc học sinh tuyệt đối không được trả lời bằng câu cảm tính “Vì con thấy thích thế”, bởi mọi bước đi trong Toán học hay kiến thức đều phải có lý do đằng sau. “Thay vì để ChatGPT hay Gemini trả lời hộ, người học phải biết làm chủ công cụ, yêu cầu AI đưa bài tập để mình tự rèn luyện và đặt câu hỏi xem thực sự người ra đề đang muốn kiểm tra điều gì”, anh nói.
Nhận định về vai trò của người thầy trong thời đại công nghệ, Minh Đức cho rằng giáo viên hiện nay chắc chắn không thể cạnh tranh với máy móc về khối lượng thông tin hay tốc độ cập nhật. Do đó, người thầy phải chuyển từ vai trò truyền thụ kiến thức đơn thuần sang người đồng hành, truyền lửa đam mê và hướng dẫn phương pháp tự học. Bản thân anh cũng tự đặt ra kỷ luật không dùng AI để soạn đề một cách máy móc.
“Đôi khi có những lúc lười, mình cũng phải tự cấm bản thân dùng AI. Bởi nếu thầy cô dùng AI để ra đề, học sinh lại dùng AI để giải bài, vậy thì thôi cứ để hai con AI nói chuyện với nhau, còn thầy cô với học sinh đi ngủ cho khỏe người chứ cần gì phải giao bài và làm bài nữa. Trong kỷ nguyên công nghệ, điều tối quan trọng của người thầy là trở thành một tấm gương tự học và hướng dẫn học trò cách bước đi độc lập, để đến một thời điểm các em không còn cần sự dìu dắt của thầy cô nữa”, anh nhấn mạnh.
Bên cạnh những triết lý sư phạm được đúc kết từ các người thầy lớn trong cuộc đời, từ cô giáo tiểu học rèn phản xạ tính nhẩm qua các dạng bài lặp lại, cô giáo chủ nhiệm trường THCS Trưng Vương nghiêm khắc trừ điểm nếu viết các dấu bằng không thẳng hàng để rèn thói quen soát lỗi, cho đến vị giáo sư dạy Luật ở Australia giữ riêng chiếc ghế ngay trước bục giảng cho cậu sinh viên đi muộn để khích lệ tinh thần học tập, Phan Minh Đức còn chia sẻ những phương pháp rất thực tế cho học sinh Việt Nam.
Trước câu hỏi quen thuộc của học trò rằng "Học Toán để làm gì khi ra chợ chỉ dùng phép cộng, phép nhân?", anh giải thích rằng giá trị cốt lõi của Toán học nằm ở việc rèn luyện tư duy hệ thống và sự trăn trở trước một vấn đề chưa có lời giải. Một người có tư duy Toán học tốt khi đứng trước bài toán cuộc sống sẽ biết tiếp cận theo từng phương án A, B, C một cách lớp lang thay vì làm việc cảm tính.
Để rèn luyện tư duy hệ thống này cho các môn Khoa học tự nhiên, anh khuyên học sinh nên duy trì thói quen dùng giấy nháp vật lý mà bản thân anh vẫn áp dụng từ thời THCS đến nay: “Các bạn hãy lấy một tờ giấy A4 gấp làm tư để tạo thành tám mặt, đánh số thứ tự từ 1 đến 8 và nháp lần lượt theo đúng thứ tự đó. Nháp không phải là nơi viết ngoệch ngoạc, mà là nơi trình bày những suy nghĩ đã có hệ thống trong đầu nhưng cần kiểm chứng lại trước khi đưa vào bài thi chính thức.
Vì vậy, giấy nháp có thể gạch xóa nhưng phải sạch sẽ để khi cần kiểm tra lại bất kỳ câu nào, mình đều nhìn ra ngay. Chỉ cần duy trì thói quen này trong khoảng hai tuần đến một tháng, các bạn sẽ thấy sự khác biệt rõ rệt”. Ngoài ra, anh cũng lưu ý học sinh khi bước lên bậc đại học - nơi phổ biến hình thức thi mở sách (open book) - cần chuyển đổi từ lối học thuộc lòng sang học và ghi chép có hệ thống để biết cách truy xuất, vận dụng thông tin.
Trước băn khoăn về việc ở thời điểm năm 2026, khi khoảng cách giáo dục trong nước và quốc tế ngày càng thu hẹp, liệu du học có còn là lựa chọn vượt trội như thời điểm năm 2010 hay không, Phan Minh Đức cho rằng thay vì tìm một câu trả lời chung, mỗi học sinh cần tự trả lời câu hỏi: “Mục đích đi du học của mình là gì?”.
Theo anh, hiện nay người học hoàn toàn có thể rèn luyện tiếng Anh tốt và tiếp cận kiến thức chuyên môn vững vàng ngay tại Việt Nam với lợi thế được gần gia đình. Trong khi đó, du học sẽ mang lại trải nghiệm về tư duy phản biện và cách làm việc của những môi trường nói tiếng Anh bản xứ. Chỉ khi xác định rõ đích đến cuối cùng của bản thân, học sinh mới có thể kéo ngược về hiện tại để quyết định nên học ở đâu.
Khép lại cuộc trò chuyện, nhìn nhận về bài toán hướng nghiệp cho học sinh phổ thông, Phan Minh Đức ví quá trình này như một tam giác gồm ba đỉnh: Người học - Thầy cô - Gia đình. Gửi gắm thông điệp tới các bậc phụ huynh đang đồng hành cùng con ở lứa tuổi THCS và THPT, anh dùng hình ảnh ẩn dụ về việc lái xe:
“Trong câu chuyện hướng nghiệp, phụ huynh không nên đóng vai thẩm phán để phán xét con đúng hay sai, cũng không nên làm cảnh sát đi bắt lỗi, mà hãy đóng vai người ngồi ở ghế phụ để con tự cầm lái. Ngồi ở ghế phụ, cha mẹ có toàn quyền đưa ra những gợi ý để con đi đường đỡ xóc hơn, an toàn hơn, nhưng quyết định rẽ hướng nào vẫn phải thuộc về chính các con. Hướng nghiệp không bao giờ là áp đặt nghề nghiệp bố mẹ cho là tốt, mà là cơ hội để cha mẹ cùng con tìm hiểu thông tin, học cùng con để các bạn tự định hướng con đường phù hợp nhất với mình”.
