Việc tinh tinh có cách hành xử khác biệt giữa bạn bè và những cá thể ít quen thuộc hơn đã thu hút sự chú ý đến mối liên hệ tiềm tàng giữa các mối quan hệ xã hội ở linh trưởng với các khái niệm về tình bạn hoặc sự công bằng ở con người.
Theo một nghiên cứu được tờ The New York Times đưa tin vào ngày 23/10 (giờ địa phương), các nhà nghiên cứu đã thực hiện một thí nghiệm tại khu bảo tồn tinh tinh trên đảo Ngamba, Uganda, nhằm xác định xem mức độ thân thiết giữa các cá thể tinh tinh có ảnh hưởng đến hành vi ích kỷ hay không?
Nhóm nghiên cứu trước tiên phân tích khoảng 800 giờ tư liệu video để đánh giá mức độ thân thiết giữa các cá thể tinh tinh. Sau đó, họ ghép cặp các cá thể này và đặt mỗi con vào một chuồng liền kề.
Tại một chuồng, họ đặt một khay kim loại chứa các miếng dứa. Ở chuồng bên cạnh, họ bố trí một sợi dây nối với khay đó. Thiết kế này cho phép tinh tinh ở chuồng thứ hai kéo sợi dây để đưa khay dứa vốn đang nằm trước mặt bạn đồng hành về phía mình, qua đó lấy được thức ăn.
Kết quả cho thấy, trong khi tinh tinh lấy thức ăn từ những cá thể ít quen thuộc hơn trong 70% các trường hợp, thì con số này giảm xuống còn 61% khi đối tượng là bạn bè của chúng. Điều này cho thấy hành vi của chúng thay đổi tùy thuộc vào mức độ bền chặt của mối quan hệ xã hội.
Trong một trường hợp cụ thể, một cá thể tinh tinh cái tên là Yoyo thậm chí đã từ chối tham gia thí nghiệm khi có cơ hội lấy thức ăn từ người bạn thân của mình, Pasa. Sự khác biệt dựa trên bản chất của các mối quan hệ cũng được ghi nhận qua cách tinh tinh phản ứng khi bị lấy mất thức ăn. Khi thức ăn bị một "người bạn" lấy mất, tinh tinh thường đấm mạnh xuống đất, phát ra những âm thanh lớn hoặc tự gãi cơ thể, đây là những biểu hiện của sự kích động. Tuy nhiên, trong các lần thử nghiệm sau đó, chúng tỏ ra khoan dung hơn nếu "người bạn" đó lặp lại hành vi tương tự. Ngược lại, khi thức ăn bị lấy đi bởi một cá thể không phải là bạn, chúng luôn thể hiện phản ứng giận dữ ở mức độ cao trong suốt quá trình thí nghiệm.
Oded Litoff, Giáo sư Tâm lý học xã hội tại ĐH California, Berkeley, người đứng đầu nghiên cứu, cho biết: "Chúng tôi không nhất thiết kỳ vọng rằng, tinh tinh sẽ ít lấy trộm thức ăn từ bạn bè của chúng hơn". Ông giải thích, những phát hiện này cho thấy, tinh tinh, cũng giống như con người, có những kỳ vọng xã hội nhất định đối với nhau.
Ông cho rằng, những kỳ vọng này có thể là nền tảng mà ở con người, chúng đã tiến hóa thành các khái niệm về sự công bằng và những giá trị đạo đức khác nhau.
Việc liệu các mối quan hệ giữa các loài linh trưởng như tinh tinh và tinh tinh lùn (bonobo) có thực sự được gọi là "tình bạn" hay không, từ lâu đã là một chủ đề gây tranh cãi trong giới học thuật. Mặc dù một số ý kiến chỉ trích cho rằng, đây chỉ là sự "nhân hóa", tức gán ghép cảm xúc hoặc giá trị của con người cho động vật, nhưng ngày càng có nhiều nghiên cứu chỉ ra rằng, các loài linh trưởng thực sự thể hiện sự tin tưởng và hỗ trợ lớn hơn đối với những cá thể mà chúng có mối quan hệ gắn bó.
Trên thực tế, những con tinh tinh thân thiết với nhau thường dành thời gian bên nhau, ngủ nắm tay nhau, bảo vệ nhau khi xảy ra xung đột, thậm chí còn an ủi khi một người bạn đồng hành rơi vào trạng thái đau buồn hoặc căng thẳng.
Các nhà nghiên cứu cũng quan sát thấy những trường hợp tinh tinh tỏ ra ghen tị hoặc chủ động can thiệp khi một người bạn thân thiết của chúng đang chải lông cho một cá thể khác.
Nghiên cứu này chứng minh rằng, các mối quan hệ xã hội giữa những con tinh tinh có thể ảnh hưởng đến hành vi của chúng, ngay cả trong các tình huống liên quan đến thức ăn. Theo cách lý giải của các nhà nghiên cứu, câu hỏi, liệu những kỳ vọng xã hội như vậy có mối liên hệ tiến hóa với các khái niệm về sự công bằng hay đạo đức ở con người hay không, vẫn là một chủ đề cần được khám phá thêm, thông qua các nghiên cứu trong tương lai.
