Kiến trúc "ngọn sóng thần"
Công tác tại ĐH Bách khoa Hà Nội từ khi trường mới thành lập vào tháng Bảy năm 1956, trước cả thời điểm cổng Parabol được khởi công, GS Thái Thanh Sơn nắm rõ từng giai đoạn hình thành của công trình biểu tượng này. Theo ông, vị trí đặt cổng Parabol hiện nay vốn chỉ là chiếc cổng phụ phục vụ vận chuyển vật liệu xây dựng khi nhà trường được Liên Xô hỗ trợ kiến thiết cơ sở vật chất vào thập niên 1960.
“Thời điểm ấy, khu vực từ cổng Parabol ra phía đường Giải Phóng còn là ruộng của người dân. Phía ngoài trường có một hàng rào sắt, mở một cổng nhỏ để xe chở vật liệu đi vào công trường”, GS Thái Thanh Sơn nhớ lại.
Ý tưởng về việc xây dựng một chiếc cổng có kiến trúc đặc biệt cũng được các chuyên gia Liên Xô định hình ngay trong giai đoạn này. GS Thái Thanh Sơn kể: “Xây dựng kiến trúc biểu tượng cho trường đại học ở Hà Nội cần một hướng đi riêng. Các chuyên gia Liên Xô khi ấy nhận định, nếu đi theo lối cổ kính truyền thống sẽ khó vượt qua giá trị của Văn Miếu - Quốc Tử Giám, còn theo kiến trúc phương Tây cũng khó tạo dấu ấn khác biệt so với Viện Đại học Đông Dương do người Pháp xây dựng. ĐH Bách khoa Hà Nội cần một loại hình kiến trúc mới, mang ý tưởng học thuật, biểu thị tinh thần khoa học và sáng tạo”.
Hình tượng được lựa chọn là ngọn sóng Soliton, hay còn gọi là "ngọn sóng thần cô độc". Đó là hình ảnh một ngọn sóng vươn lên, mang ý nghĩa tỏa sáng và lan tỏa, chưa từng có tiền lệ thiết kế cổng trên thế giới ở thời điểm đó. Theo GS Thái Thanh Sơn, trong toán học hình học, nền tảng của mọi ngành khoa học kỹ thuật có ba đường conic cơ bản gồm parabol, hyperbol và elip. Do không thể thiết kế cổng theo hình elip hay hyperbol, đồng thời phải thể hiện được hình tượng ngọn sóng Soliton nên hình parabol được đánh giá là lựa chọn phù hợp nhất.
Gần một năm đắp bê tông thủ công
GS Thái Thanh Sơn chia sẻ, ý tưởng mang tính học thuật đặt ra yêu cầu thi công rất khắt khe. Đường cong parabol phải xác định chính xác theo phương trình y=ax2 không thể ước lượng bằng mắt hay vẽ tùy ý bằng tay. Trong điều kiện kỹ thuật còn hạn chế, toàn bộ quá trình thi công đều do các công nhân Việt Nam thực hiện thủ công dưới sự chỉ đạo trực tiếp của kiến trúc sư Liên Xô.
Để tạo hình, những người thợ phải xẻ nhỏ các tấm gỗ, uốn cong rồi ghép lại làm ván khuôn, lắp đặt lưới thép thủ công và đổ bê tông từng đoạn. Người thợ vừa đổ bê tông, vừa gõ, vừa trát và miết bằng tay để lớp vỏ bê tông chỉ dày khoảng 10 - 12cm đạt độ mỏng đều, bề mặt nhẵn mịn, hạn chế tối đa bọt khí.
Đáng chú ý, quá trình thi công khi ấy còn gặp trở ngại lớn về ngôn ngữ. Mọi giao tiếp đều phải thông qua phiên dịch, trong khi đội ngũ phiên dịch tiếng Nga thời đó mới chỉ học ngoại ngữ khoảng hai năm và chưa có kiến thức chuyên ngành kỹ thuật. Các kiến trúc sư Liên Xô vì thế phải trực tiếp thị phạm từng thao tác, chỉ dẫn tận nơi và giải thích tỉ mỉ tại công trường. Chiếc cổng Parabol được thi công ròng rã trong gần một năm, từ cuối năm 1964 đến đầu năm 1965 thì hoàn thành.
Dù chưa từng được xác định là cổng chính trong quy hoạch, vị trí và hình dáng độc đáo đã đưa cổng Parabol trở thành cửa ngõ biểu tượng, chứng kiến nhiều dấu mốc lịch sử của ĐH Bách khoa Hà Nội. Đầu những năm 1970, các đoàn giảng viên và sinh viên của trường xếp bút nghiên lên đường bảo vệ Tổ quốc theo lệnh tổng động viên đều xuất hành qua cánh cổng này. Năm 1986, sau lễ viếng tại hội trường C2, đoàn xe tang đưa linh cữu GS Tạ Quang Bửu - nguyên Bộ trưởng Bộ Quốc phòng, nguyên Bộ trưởng Bộ Đại học và Trung học chuyên nghiệp cũng đi qua cổng Parabol trên đường về Nghĩa trang Mai Dịch.
Bảo tồn biểu tượng hơn sáu thập kỷ
Phục vụ dự án mở rộng trục không gian quốc lộ 1A trong tháng 11, chiếc cổng Parabol biểu tượng của ĐH Bách khoa Hà Nội tại mặt đường Giải Phóng sẽ được di dời nguyên khối, lùi vào trong khuôn viên trường khoảng 20m. Phương án này nhằm bảo tồn trọn vẹn kết cấu kiến trúc độc đáo và giá trị lịch sử hơn sáu thập kỷ của công trình. GS Thái Thanh Sơn cho biết, việc giữ lại được biểu tượng này là niềm mong mỏi chung của các thế hệ cán bộ, giảng viên và sinh viên từng gắn bó với nhà trường. GS Lê Anh Tuấn - Giám đốc ĐH Bách khoa Hà Nội cũng khẳng định, chủ trương của lãnh đạo nhà trường là tính toán kỹ lưỡng nhằm bảo vệ tối đa tính nguyên gốc của cổng Parabol.
Đại diện đơn vị thi công cho biết, để đảm bảo an toàn kết cấu, đơn vị thi công phải đào móng, lắp đặt hệ khung gông giằng và nẹp cứng gia cường nặng khoảng 30 tấn để cố định hình dạng vòm, sau đó cắt móng và dùng hệ thống con lăn dịch chuyển toàn bộ công trình vào phía trong với tốc độ kiểm soát từ 2 - 3m/giờ. Tại vị trí mới, công trình cũng được khuyến nghị tạo khoảng lùi thị giác đủ lớn và quy hoạch đồng bộ với hạ tầng cảnh quan xung quanh để tiếp tục phát huy trọn vẹn giá trị biểu tượng và thẩm mỹ.