Tại Hội nghị Giáo dục đại học năm 2026 vừa được Bộ Giáo dục và Đào tạo (GD&ĐT) tổ chức tại TP. HCM, những điểm nghẽn cốt lõi của hệ thống đào tạo bậc cao đã được mổ xẻ trực diện. Sự đối lập giữa những bản báo cáo thành tích đẹp và chất lượng thực tế đặt ra một yêu cầu cấp bách: Đã đến lúc hệ thống phải rũ bỏ “chuỗi giá trị ảo” để đánh giá đúng chất lượng thực, tránh lãng phí nguồn lực quốc gia.
Khảo sát từ thực tế những năm gần đây cho thấy, tỷ lệ sinh viên tốt nghiệp loại Khá, Giỏi trở lên tại nhiều cơ sở giáo dục đại học, bao gồm cả những trường có đặc thù đào tạo khắt khe về kỹ thuật, đang ở mức rất cao, nhiều trường đạt trên 90%, thậm chí tiệm cận 99%. Sự vắng bóng của sinh viên xếp loại Trung bình thường được các trường sử dụng như một minh chứng cho chất lượng đào tạo.
Từ “lạm phát” điểm số này, Bộ trưởng Bộ GD&ĐT Hoàng Minh Sơn đã đặt vấn đề: “Nếu một trường nhóm đầu mà chuẩn đầu ra cũng chỉ thấp như các trường khác, để sinh viên dễ dàng đạt Xuất sắc, thì sinh viên không cần phải nỗ lực gì cả”. Rõ ràng, trong giáo dục, khi chuẩn đầu ra không tạo ra rào cản học thuật tương xứng, điểm số và tấm bằng sẽ mất đi chức năng phân loại. Một tấm bằng loại Xuất sắc khi ấy khó trở thành căn cứ tin cậy để xã hội nhận diện năng lực của người tốt nghiệp.
Từ câu chuyện điểm số có thể nhìn thấy một vấn đề rộng hơn: Nếu một chỉ số không phản ánh đúng thực chất, nó có thể kéo theo những chỉ số khác cũng trở nên thiếu tin cậy. Và sự dễ dãi trong kiểm tra, đánh giá kết quả học tập, thực chất chỉ là bề nổi của một chuỗi hệ quả mang tính hệ thống mà tại Hội nghị cũng đã được Bộ GD&ĐT thẳng thắn nhìn nhận.
Đó là thực trạng một số cơ sở đào tạo mở ngành, tăng quy mô nhanh hơn khả năng phát triển đội ngũ và bảo đảm chất lượng; nhiều trường xuất hiện tình trạng tạo dữ liệu “giảng viên ảo” để được tăng chỉ tiêu tuyển sinh; trường trọng điểm tuyển sinh ồ ạt nhưng điểm đầu vào lẹt đẹt; làm đẹp hồ sơ kiểm định và chạy đua thứ hạng; các chỉ số công bố khoa học tăng lên về lượng nhưng thiếu tính ứng dụng, chuyển giao. Cùng với đó, để duy trì sức hút tuyển sinh, tỷ lệ việc làm sau khi ra trường cũng được thống kê theo hướng “tô hồng”, thiếu cơ sở đối soát minh bạch…
Chuỗi giá trị mang tính hình thức này đã dẫn đến một hệ quả thực tế mà Phó Thủ tướng Chính phủ Lê Tiến Châu thẳng thắn chỉ rõ: Rất nhiều cử nhân ra trường không có việc làm, làm trái ngành, hoặc phải quay lại học hệ trung cấp, học nghề để tìm kiếm cơ hội trên thị trường lao động. Và kết quả là nguồn lực đầu tư khổng lồ của nhà nước, tài chính của gia đình và thời gian của người học đang bị lãng phí khi “sản phẩm” đầu ra không khớp với nhu cầu của nền kinh tế.
Cả nước hiện nay đang có đến 226 cơ sở giáo dục đại học, với 2,78 triệu người học, hơn 92.000 giảng viên… Và quy mô này đang ngày càng lớn khi mỗi năm các cơ sở tiếp tục tăng chỉ tiêu, thêm nhiều ngành học mới.
Đó cũng là lý do Phó Thủ tướng đặt câu hỏi về vị thế của giáo dục đại học Việt Nam trong 10, 20 năm tới. Thành công không thể chỉ được đo bằng số trường, số ngành, số người học, số công bố hay thứ hạng, mà cuối cùng phải là chất lượng và đóng góp thực.
Một trường đại học cần biết mình tồn tại để làm gì, có thế mạnh nào, đào tạo ra người học như thế nào và đóng góp gì cho đất nước. Một ngành đào tạo cần được mở vì có nhu cầu và đủ năng lực đào tạo, không phải chỉ vì có thể tuyển thêm người học. Một công trình nghiên cứu cần hướng tới tri thức, công nghệ và những vấn đề thực tiễn, không chỉ dừng ở công bố.
Sau một giai đoạn dài mở rộng quy mô và thúc đẩy tự chủ, đã đến lúc giáo dục đại học phải thực hiện yêu cầu chuyển từ phát triển về lượng sang chuyển biến về chất. Bởi nếu chất lượng không thực chất, những con số đẹp không chỉ mất ý nghĩa, chúng còn có thể khiến nguồn lực tiếp tục được phân bổ cho những kết quả được đo lường trên giấy.
Để giải quyết những điểm nghẽn này, tại Hội nghị, nhiều giải pháp được đưa ra một cách mạnh mẽ nhằm tạo sự chuyển dịch mang tính bước ngoặt cho giáo dục đại học từ năm học 2026 - 2027 này. Đó là quá trình quy hoạch và tái cấu trúc mạng lưới sẽ loại bỏ tư duy cào bằng, tập trung vào tiêu chí chất lượng thay vì mở rộng quy mô. Sự phân tầng đại học sẽ được thực hiện minh bạch để hình thành những nhóm trường có chất lượng vượt trội.
Cùng với đó, phương thức quản lý hành chính truyền thống dựa trên báo cáo tự đánh giá sẽ được thay thế bằng quản trị dữ liệu. Khi ấy, tỷ lệ việc làm, mức độ gắn bó của giảng viên hay chất lượng đầu ra sẽ được đối soát trực tiếp thông qua liên thông dữ liệu quốc gia về dân cư, thuế và bảo hiểm xã hội. Những thông số ảo được kỳ vọng sẽ bị bóc tách, buộc các trường phải đối diện với năng lực thực tế của chính mình.
Những động thái này cho thấy sự quyết liệt của Chính phủ và ngành giáo dục khi dám nhìn thẳng vào các góc khuất để khôi phục thước đo chất lượng. Vấn đề cốt lõi còn lại là phải quyết tâm thực thi đến cùng, chuyển hóa những giải pháp ấy thành kết quả hiện hữu, đúng với tinh thần “đổi mới thực chất từ bên trong” mà Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhấn mạnh vào đầu năm học. Chỉ khi triệt tiêu hoàn toàn chuỗi giá trị ảo, giáo dục đại học mới có thể bứt phá, làm tròn sứ mệnh kiến tạo nền tảng nhân lực vững chắc cho quốc gia.
