Khi nghe thông tin trí tuệ nhân tạo (AI) sẽ được đưa vào giáo dục phổ thông, thậm chí từ cấp tiểu học, phản ứng đầu tiên của ông là gì?
Chuyên gia Sang Đỗ: Thú thực, mấy tháng trước, khi nghe thông tin này, tôi cũng ngạc nhiên và có chút hoài nghi. Phản ứng ấy có lẽ khá phổ biến. Người ta lập tức hình dung một đứa trẻ lớp 1 ngồi trước máy tính học thuật toán, viết code hoặc tìm hiểu machine learning.
Nhưng khi tìm hiểu kỹ hơn về khái niệm AI Education và cách một số quốc gia đang triển khai, tôi thay đổi quan điểm. Tôi cho rằng chủ trương đưa giáo dục AI vào trường phổ thông là hợp lý cả về lý luận lẫn thực tiễn. Vấn đề nằm ở chỗ chúng ta phải hiểu đúng câu hỏi: Dạy AI cho trẻ em nghĩa là dạy cái gì?
Vậy AI Education có phải là một phiên bản nâng cao của môn Tin học không?
Chuyên gia Sang Đỗ: Không. Đây chính là sự nhầm lẫn quan trọng nhất. Công nghệ AI và giáo dục AI là hai khái niệm khác nhau. Nghiên cứu công nghệ AI có thể đòi hỏi toán học, khoa học máy tính, lập trình, dữ liệu và những kiến thức kỹ thuật chuyên sâu. Nhưng giáo dục AI có phạm vi rộng hơn rất nhiều.
Tôi thích so sánh AI literacy với digital literacy. Chúng ta không yêu cầu mọi học sinh trở thành kỹ sư máy tính chỉ vì các em cần có năng lực số. Tương tự, tương lai không cần mọi người trở thành kỹ sư AI, nhưng gần như tất cả mọi người đều phải biết AI là gì, nó làm được gì, không làm được gì, sử dụng nó thế nào, kiểm chứng thông tin do nó tạo ra ra sao và chịu trách nhiệm thế nào khi sử dụng nó.
Nói ngắn gọn: AI Education không chỉ dạy con người tạo ra AI mà quan trọng hơn là dạy con người sống cùng AI.
Như vậy trẻ em tiểu học vẫn có thể tiếp cận giáo dục AI mà không cần học những kiến thức kỹ thuật phức tạp?
Chuyên gia Sang Đỗ: Hoàn toàn có thể. Chúng ta hãy lấy một ví dụ rất đơn giản. Một đứa trẻ hỏi chatbot một câu và nhận được câu trả lời. Giáo dục AI ở mức cơ bản có thể bắt đầu bằng những câu hỏi: Máy có phải lúc nào cũng đúng không? Nếu máy nói khác cô giáo thì con tin ai? Nếu AI tạo ra hình ảnh một người đang làm điều mà người đó chưa từng làm thì sao? Có được dùng AI để làm toàn bộ bài tập rồi nộp cho giáo viên không? Đó đã là AI Education. Những câu hỏi này thậm chí gần với giáo dục đạo đức, tư duy phản biện và giáo dục công dân hơn là môn Tin học.
UNESCO năm 2024 đã đưa ra một khung năng lực AI dành cho học sinh. Ông chú ý điều gì trong khung này?
Chuyên gia Sang Đỗ: Điều làm tôi đặc biệt chú ý là cách tiếp cận lấy con người làm trung tâm. Có thể khái quát khung năng lực AI dành cho học sinh qua bốn phương diện lớn: tư duy lấy con người làm trung tâm; đạo đức AI; kỹ thuật và ứng dụng AI; và thiết kế hệ thống AI. Nếu nhìn vào cấu trúc ấy, chúng ta thấy một điều thú vị: hai phần đầu không chủ yếu là vấn đề kỹ thuật.
Chẳng hạn, khi hỏi AI có thể thay con người quyết định đến mức nào, đó đã là một câu hỏi triết học. Khi bàn về quyền riêng tư, trách nhiệm, thiên kiến thuật toán hay quyền tác giả, chúng ta bước sang đạo đức và pháp luật. Khi đặt câu hỏi thế nào là sáng tạo của con người trong thời đại máy có thể tạo tranh, viết nhạc và làm thơ, chúng ta thậm chí đang bước sang mỹ học. Bởi vậy, tôi cho rằng giáo dục AI về bản chất phải là giáo dục liên ngành.
Nghĩa là giáo viên dạy AI trong tương lai không nhất thiết chỉ là giáo viên Tin học?
Chuyên gia Sang Đỗ: Tôi nghĩ như vậy. Một giáo viên triết học, giáo dục công dân, văn học hay luật có thể đóng vai trò rất tốt trong những nội dung liên quan đến con người và đạo đức AI. Trong khi đó, những phần về kỹ thuật, ứng dụng và thiết kế hệ thống đương nhiên cần những giáo viên có nền tảng công nghệ tốt hơn. Điều này khiến tôi liên tưởng đến giáo dục thời Hy Lạp cổ đại. Khi ấy, triết học, toán học, chính trị, đạo đức, nghệ thuật và khoa học chưa bị chia cắt thành những “ốc đảo” chuyên môn như ngày nay. Có thể AI đang buộc giáo dục hiện đại quay trở lại tinh thần liên ngành ấy, nhưng ở một trình độ cao hơn.
Một số quốc gia châu Á đã đi trước Việt Nam trong vấn đề này. Điều đó cho chúng ta bài học gì?
Chyên gia Sang Đỗ: Điều quan trọng không phải là thấy nước khác làm thì chúng ta cũng làm. Điều cần quan sát là họ đang hiểu AI literacy như một năng lực nền tảng của công dân tương lai. Trung Quốc, Hàn Quốc, Singapore và nhiều hệ thống giáo dục khác đang thử nghiệm những cách khác nhau để đưa kiến thức và năng lực AI đến học sinh. Có nơi tích hợp vào môn học hiện có, có nơi xây dựng chương trình chuyên sâu hơn, có nơi nhấn mạnh năng lực sử dụng AI có trách nhiệm. Việt Nam không nhất thiết sao chép một mô hình cụ thể. Nhưng chúng ta không thể đứng ngoài xu hướng này.
Vậy theo ông, điều gì cần tránh khi triển khai giáo dục AI trong trường phổ thông?
Chuyên gia Sang Đỗ: Tôi lo nhất là chúng ta biến một tư tưởng giáo dục rất rộng thành một môn học nặng lý thuyết, sau đó có sách giáo khoa, học thuộc định nghĩa, kiểm tra và thi lấy điểm. Nếu một học sinh thuộc lòng “AI là trí tuệ nhân tạo” nhưng không biết kiểm chứng một câu trả lời sai của chatbot thì giáo dục AI đã thất bại. Nếu học sinh biết viết prompt rất hay nhưng dùng AI để gian lận, xâm phạm quyền riêng tư hoặc sao chép sản phẩm của người khác mà không nhận thức được vấn đề đạo đức thì cũng thất bại. AI literacy phải thể hiện thành năng lực hành động, chứ không chỉ là kiến thức để trả bài.
Cha mẹ nên phản ứng thế nào trước việc AI được đưa vào giáo dục phổ thông, thưa ông?
Chuyên gia Sang Đỗ: Trước hết cha mẹ cũng phải học. Đừng nghĩ AI Education chỉ là việc của nhà trường và trẻ em. Người lớn đang sử dụng AI hằng ngày nhưng nhiều khi chính chúng ta cũng chưa hiểu đầy đủ về quyền riêng tư, thông tin sai lệch, deepfake, bản quyền, thiên kiến thuật toán hay sự phụ thuộc vào AI. Cha mẹ không nhất thiết phải học lập trình. Nhưng chúng ta rất nên tìm hiểu về tư duy lấy con người làm trung tâm và đạo đức AI, bởi đây là những vấn đề phổ quát, liên quan trực tiếp đến đời sống gia đình. Thậm chí tôi cho rằng có những nội dung cha mẹ và con cái nên học cùng nhau.
Nếu chỉ được nói một câu với phụ huynh đang lo lắng vì con mình sắp phải “học AI”, ông sẽ nói gì?
Chuyên gia Sang Đỗ: Xin đừng quá lo rằng con bạn phải học cách chế tạo trí tuệ nhân tạo. Điều đáng quan tâm hơn là con bạn phải học cách bảo vệ và phát triển trí tuệ con người trong một thế giới ngày càng đầy trí tuệ nhân tạo. Theo tôi, đó mới là mục tiêu sâu xa nhất của giáo dục AI.
Ảnh: NVCC
