Ở tuổi đã ngoài 80, thầy giáo Nghiêm Phú Côn (sinh năm 1944) - nguyên giảng viên tiếng Nga, trường ĐH Vinh tóc đã bạc trắng. Căn bệnh Parkinson khiến đôi tay ông run rẩy, từng bước đi trở nên nhọc nhằn, phải có người hỗ trợ. Cả đêm hôm trước, ông trằn trọc không sao chợp mắt. Ông bồn chồn chờ đợi những người học trò đặc biệt của mình.
Cánh cửa mở ra, bước vào phòng là những người đàn ông, người phụ nữ mái đầu đã bạc trắng, tuổi đều đã ngoài 70. Họ từng là những cô, cậu học trò mười bảy, mười tám tuổi của lớp Toán đặc biệt, trường ĐH Sư phạm Vinh, hơn nửa thế kỷ trước. Thời gian trôi qua, những đứa trẻ nơi rừng sơ tán nay đã thành ông, thành bà, thành giáo sư, chuyên gia, nhưng đứng trước mặt thầy giáo cũ, họ vẫn giữ nguyên nét kính cẩn, lễ phép như ngày đầu bước vào lớp học.
Câu chuyện thêm phần hóm hỉnh, bởi học trò đến thăm chưa kịp tặng quà, người thầy già đã run run mang ra một chai rượu quý trao cho đại diện lớp. Thầy dặn mang về chia cho bạn bè cùng khóa uống chung một chén mừng ngày hội ngộ. Người học trò Đặng Gia Mẫn - nguyên tuyển thủ bóng đá quốc gia, cười bảo chuyện này như "trạch đẻ ngọn đa", nhưng ai nấy đều rưng rưng. Tấm lòng đùm bọc, thảo thơm của người thầy thời hoa lửa sau 58 năm vẫn vẹn nguyên như thuở nào.
Ngược dòng thời gian về năm 1968, trường ĐH Sư phạm Vinh ngày đó sơ tán vào rừng Thạch Thành (Thanh Hóa) để tránh chiến tranh phá hoại. Chàng thanh niên Hà Nội Nghiêm Phú Côn khi ấy vừa tròn 24 tuổi, tốt nghiệp khoa Tiếng Nga của trường ĐH Sư phạm, nhận công lệnh vượt bom đạn vào dạy học tại khu sơ tán. Học trò của thầy là lứa học sinh lớp chuyên Toán khóa 3, tuổi đời ngấp nghé 18, 19. Thầy hơn trò chỉ chừng 4 - 5 tuổi. Khoảng cách thế hệ mong manh ấy biến lớp học giữa rừng thành một gia đình lớn, nơi thầy vừa là người khai tâm con chữ, vừa là người anh cả cùng sẻ chia gian khó.
Giữa đại ngàn hoang vu, không có giảng đường hay bàn ghế khang trang, thầy trò cùng nhau vào rừng chặt tre nứa, bứt lá gianh dựng lán. Để đối phó với máy bay Mỹ ném bom, lớp học được đào theo kiểu công sự: Nửa chìm sâu dưới lòng đất, nửa nhô lên trên miệng hào. Trong không gian ẩm thấp nồng mùi đất rừng ấy, phấn trắng vẫn viết đều trên bảng nứa, và tiếng đọc Nga văn vang lên rành rọt át tiếng gầm rú của bom đạn chiến tranh.
Thời chiến, đói cơm, khát muối, thầy Côn từ Hà Nội vào mang theo được một tài sản quý giá: Chiếc xe đạp. Chiếc xe ấy nhanh chóng trở thành phương tiện sinh tồn của cả lán học trò. Ban ngày, máy bay quần thảo, đêm xuống, học trò lại sang gõ cửa mượn xe đạp của thầy Côn, lầm lũi đạp xuyên màn đêm ra ngoài tìm mua gạo lứt hay mì sợi dự trữ. Những hạt gạo mốc phải ngâm nước nhiều ngày mới thổi thành cơm. Thầy nhớ mãi những đêm nhóm bếp lúc 1h - 2h sáng, cả thầy lẫn trò quây quần bên nồi cơm lứt ấm sực, coi đó là "bữa đại tiệc" giữa rừng sâu.
Khắc khổ là thế, nhưng người thầy trẻ tuổi vẫn giữ nguyên cốt cách hào hoa, thanh lịch của một trí thức Hà thành. Thầy bước vào lớp mang theo chất lãng mạn của văn học nghệ thuật, xua tan bầu không khí ngột ngạt của chiến tranh. Thầy mê những áng văn giàu chất thơ của Konstantin Paustovsky trong Lẵng quả thông, Bình minh mưa, say đắm khúc Serenade da diết của Schubert và nét thâm trầm trong truyện ngắn của Chekhov. Ở căn lán sơ tán Yên Xạ, sau giờ lên lớp, thầy thường sang chơi cùng học trò, gác chân lên chiếc giường dát tre say sưa đọc những trang ký sự, truyện ngắn mình vừa viết dưới ngọn đèn dầu.
Giữa cảnh thiếu thốn của vùng sơ tán, thầy Côn mang đến cho núi rừng Thạch Thành một sinh khí mới bằng trái bóng tròn. Vốn mê bóng đá từ thuở nhỏ ở thị xã Hà Đông, thầy trở thành "huấn luyện viên" bất đắc dĩ cho đội bóng học sinh chuyên Toán.
Không có sân cỏ, thầy trò biến những khoảnh ruộng vừa gặt xong, mấp mô gốc rạ và lấm lem bùn đất thành cầu trường. Thầy dạy học trò đá bóng bài bản, rèn từng động tác đỡ bóng, chuyền bóng và tư duy phối hợp chiến thuật. Thầy bảo: "Đá bừa đi thì cũng được, nhưng không có nền tảng kỹ thuật thì đến lúc nào đó sẽ phải ngừng". Từ những trận bóng của thầy trò lớp Toán, phong trào lan rộng thành giải đấu sôi nổi giữa các khoa trong toàn trường sơ tán.
Trái bóng lăn trên gốc rạ Thạch Thành năm ấy đã nâng đỡ tinh thần của cả một thế hệ vượt qua những tháng ngày gian khổ. Thế mà, trong số những cậu học trò ấy, đã có người phát triển trở thành một danh thủ bóng đá của Việt Nam. Đó là Đặng Gia Mẫn - cầu thủ lừng danh một thời của Công nghiệp Hà Nam Ninh (tiền thân của CLB Thép Xanh Nam Định ngày nay), với chức vô địch Giải vô địch Quốc gia (hạng A1) năm 1985.
Chiến tranh lùi xa, thầy Côn chuyển công tác về Hà Nội, giảng dạy tại trường Tuyên huấn Trung ương (nay là Học viện Báo chí và Tuyên truyền), sau đó công tác tại trường Cán bộ quản lý Y tế (trường ĐH Y tế Công cộng ngày nay), rồi nghỉ hưu theo chế độ. Lớp học trò chuyên Toán ngày ấy tản mát khắp mọi miền đất nước, người làm khoa học, người giảng dạy, người thành danh trên thương trường. Dòng đời cuốn xoay khiến thầy trò bặt tin nhau suốt gần nửa thế kỷ. Những tưởng ký ức rừng xưa đã chìm vào quên lãng...
Thế nhưng, đạo nghĩa thầy trò thì không bao giờ phai. Cách đây khoảng 6 năm, nhờ sự kết nối của ông Đặng Gia Mẫn, các học trò năm xưa mới lần tìm được địa chỉ căn nhà nhỏ của thầy Côn. Ngày đầu tiên hội ngộ sau năm mươi năm cách biệt, cả thầy lẫn trò đều ôm nhau khóc. Những giọt nước mắt nghẹn ngào xóa nhòa nửa thế kỷ xa cách. Ký ức về lán Yên Xạ, về chiếc xe đạp chở gạo trong đêm và những buổi đá bóng trên ruộng rạ bỗng chốc sống dậy vẹn nguyên như mới hôm qua.
Từ cuộc trùng phùng ấy, suốt nhiều năm qua, cứ đến gần ngày 20/11, căn nhà của ông lại đông vui, tấp nập và rộn rã tiếng cười hơn ngày thường. Những "học trò già" tóc đã hoa râm ngồi vây quanh người thầy, cùng nhau ôn lại từng kỷ niệm, nhắc lại từng câu nói tiếng Nga thuở vỡ lòng. Mỗi năm, họ chỉ ngồi bên nhau chừng một giờ đồng hồ ngắn ngủi, nhưng chừng ấy là đủ để thắp sáng cả một khoảng trời ký ức.
Thầy Côn chiêm nghiệm: "Nước mình tôn sư trọng đạo. Tình thầy trò, bè bạn từ ngày xưa đến bây giờ, lúc nào cũng vẫn nồng thắm như thế!".
Một đời dạy học, thầy không màng danh vị hay những lời tán tụng lớn lao. Thành tựu lớn nhất, gia tài quý giá nhất của người thầy lúc xế chiều chính là ánh mắt kính trọng, là bước chân tìm về của những học trò sau hơn nửa thế kỷ dâu bể. Đó là minh chứng thiêng liêng nhất cho truyền thống tôn sư trọng đạo - một nét đẹp bình dị mà bền bỉ của người Việt, như mạch ngầm văn hóa chảy mãi không ngừng.