Tìm điểm cân bằng cho dữ liệu sáng tạo trước cơn bão AI

Thưa bà, dù Luật đã được thông qua, nhưng nhiều ý kiến từ cộng đồng sáng tạo vẫn cho rằng "cánh cửa" mở cho AI huấn luyện dữ liệu tại Khoản 5, Điều 7 còn tiềm ẩn nhiều rủi ro. Dưới góc nhìn chuyên gia, bà đánh giá thế nào về tác động thực tế của quy định này?

Bà Nguyễn Ngọc Trâm: Khi xây dựng các quy định liên quan đến sở hữu trí tuệ và AI, tôi nhận thấy cơ quan soạn thảo đã nghiên cứu rất sâu kinh nghiệm quốc tế và tham vấn kỹ lưỡng các chuyên gia lập pháp.

Dự thảo Luật đã đặt lên "bàn cân" vĩ mô những lĩnh vực kỳ vọng tạo ra tăng trưởng GDP cao, đây là cách tiếp cận hợp lý về mặt kinh tế quốc gia. Tuy nhiên, lý do cộng đồng sáng tạo vẫn "đứng ngồi không yên" vì quy định này tác động trực tiếp đến nền tảng cốt lõi của văn hóa. Với quan điểm cá nhân, tôi không mong muốn kho dữ liệu gốc vốn là di sản sáng tạo giàu bản sắc của người Việt, bị các hệ thống AI nước ngoài khai thác, sao chép và sử dụng miễn phí mà thiếu đi sự cân nhắc về quyền lợi tác giả.

Về đạo đức AI, tôi đánh giá cao việc Nhà nước đã chủ động bước vào kỷ nguyên này với tư duy tiệm cận quốc tế. Hạn chế lớn nhất lúc này là áp lực thời gian. Việc hoàn thiện đồng thời nhiều bộ luật khiến chúng ta cần thêm sự kiên nhẫn để xây dựng một khung pháp lý thực sự chi tiết và linh hoạt.

Ranh giới giữa việc AI học hỏi và sao chép thường rất mong manh. Trong thực tiễn, làm sao người sáng tạo chứng minh được mình là nạn nhân của việc "xào nấu" dữ liệu để yêu cầu bồi thường, thưa bà?

Bà Nguyễn Ngọc Trâm: Đây là một thách thức lớn. Việc sử dụng dữ liệu IP để huấn luyện AI không mặc định là vi phạm, nó chỉ thành vấn đề khi gây ra thiệt hại cụ thể. Nhưng AI hiện nay rất thông minh, chúng có thể tổng hợp thông tin từ nguồn công khai và biến đổi sang định dạng mới (như từ văn bản sang video), làm mờ đi ranh giới vi phạm.

Cái khó nhất của việc bồi thường nằm ở chỗ: Khi phát hiện ra thì dữ liệu gốc đã bị "băm nhỏ" và hòa tan vào hệ thống AI rồi. Chúng ta không thể đòi bồi thường dựa trên cảm tính kiểu "tôi mất 20-30% doanh thu", mà phải có dữ liệu định lượng chứng minh sự sụt giảm giá trị thương mại hoặc bằng chứng AI tạo ra sản phẩm cạnh tranh bất công.

Thêm vào đó, hầu hết các công ty AI (đặc biệt là công ty nước ngoài) không công khai dữ liệu đầu vào, giống như một "hộp đen" mà chúng ta rất khó đối chiếu. Dù vậy, nhìn một cách công bằng, dữ liệu cũng là tài sản quốc gia giúp các công ty công nghệ phát triển, mang lại lợi ích chung. Do đó, chúng ta không nên đối xử quá mất cân bằng mà cần cơ chế giám sát chặt chẽ hơn.

Để Luật thực sự đi vào đời sống, theo bà, các Nghị định hướng dẫn sắp tới cần ưu tiên những "chốt chặn" nào để bảo vệ quyền tác giả, đặc biệt trong hoạt động nghiên cứu và huấn luyện AI?

Bà Nguyễn Ngọc Trâm: Theo tôi, các Nghị định hướng dẫn cần tập trung vào ba trụ cột chính để tạo ra sự cân bằng:

Một là, phải khẳng định dứt khoát: AI không phải là chủ sở hữu bản quyền. Sáng tạo phải xuất phát từ con người. Nếu cho phép AI đứng tên, thị trường sẽ hỗn loạn, xóa nhòa giá trị độc bản và triệt tiêu động lực đầu tư của con người.

Hai là, ưu tiên quy định opt-in/opt-out (cơ chế cho phép/từ chối). Các công ty AI có thể huấn luyện miễn phí nếu được tác giả đồng ý. Ngược lại, nếu tác giả đã từ chối mà vẫn vi phạm, chế tài xử phạt phải thật nặng, đủ sức răn đe để trở thành "lá chắn" cho người sáng tạo.

Ba là, phân tách rõ ràng giữa mục đích nghiên cứu phi thương mại và khai thác thương mại. Nghiên cứu khoa học có thể cởi mở hơn, nhưng phải có cơ chế giám sát để ngăn chặn việc lợi dụng danh nghĩa nghiên cứu để trục lợi.

Luật sửa đổi sẽ có hiệu lực từ ngày 01/3/2026. Trong khoảng thời gian "nước rút" này, đâu là hành trang quan trọng nhất mà người làm sáng tạo Việt Nam cần chuẩn bị?

Bà Nguyễn Ngọc Trâm: Điều cấp thiết nhất lúc này là sự chuyên nghiệp hóa. Người sáng tạo cần rà soát lại gia tài tác phẩm của mình, chọn lọc những sản phẩm tâm huyết, có giá trị lâu dài để đăng ký bản quyền ngay lập tức.

Đồng thời, đừng im lặng. Hãy chủ động lên tiếng trên các diễn đàn chính sách và cộng đồng nghề nghiệp. Trong kỷ nguyên số, chúng ta phải xác định rõ: Đâu là phần có thể chia sẻ cho AI học hỏi để đóng góp cho cộng đồng, và đâu là "vùng cấm" độc bản cần bảo vệ tuyệt đối.

Tôi mong các bạn trẻ hãy tin vào tính độc bản của mình. Máy móc có thể học thao tác, nhưng tư duy và bản sắc văn hóa Việt thì chỉ con người mới tạo ra được.

"Tôi nghĩ rằng chúng ta nên ưu tiên sự cân bằng: Bảo vệ IP để duy trì tính độc bản, nhưng không kìm hãm công nghệ, giúp Việt Nam cạnh tranh trong kỷ nguyên AI mà không đánh mất bản sắc văn hóa".

Bà Nguyễn Ngọc Trâm (Sun Wolf Animation Studio)

Xin trân trọng cảm ơn bà!