"Lên tới 100 – 150 triệu đồng/tháng"?
Từ năm 2025 đến mùa Thu năm 2026, thị trường lao động học thuật tại Việt Nam chứng kiến một cuộc chạy đua truyền thông về mức đãi ngộ tuyển dụng giảng viên có trình độ Tiến sĩ, Phó Giáo sư, Giáo sư.
Nếu nhìn vào khung lương ngạch bậc của Nhà nước dù đã áp dụng hệ số lương đặc thù 1,15 dành cho giảng viên đại học từ đầu năm 2026 và điều chỉnh mức lương cơ sở từ ngày 1/7/2026, mức lương cao nhất của một giảng viên cao cấp cũng chỉ dừng quanh ngưỡng hơn 21 triệu đồng/tháng. Thế nhưng, nhờ cơ chế tự chủ tài chính hiện nay, hàng loạt trường đại học lớn tại Hà Nội và TP. HCM đã công bố mức thu nhập vượt gấp nhiều lần: ĐH Bách khoa Hà Nội thông báo mức thu nhập từ 40 - 150 triệu đồng/tháng cho giảng viên và 60 - 200 triệu đồng/tháng cho PGS, GS; nhiều trường thuộc ĐHQG TP. HCM đưa ra mức đãi ngộ từ 40 - 85 triệu đồng/tháng kèm các gói đầu tư phòng thí nghiệm hàng chục tỷ đồng...
Tuy nhiên, khoảng cách giữa mức trần trên thông báo tuyển dụng và thực tế chi trả tại các trường không phải lúc nào cũng đồng nhất.
Cách đây không lâu, một trường đại học thuộc tốp đầu về khối ngành Kinh tế phát đi thông báo chiêu mộ giảng viên trình độ Tiến sĩ, với mức thu nhập trung bình được giới thiệu lên đến 100 triệu đồng/tháng, kèm mức thưởng lên tới hàng trăm triệu đồng cho mỗi công bố quốc tế. Thế nhưng, trao đổi với Sinh Viên Việt Nam, một giảng viên hiện đang công tác tại chính ngôi trường này tiết lộ, trong thực tế, chưa có giảng viên nào của trường đạt được mức thu nhập hằng tháng như thông báo kể trên. Vị giảng viên này cho biết, ngay cả nhiều người đang làm việc trong trường cũng cảm thấy bất ngờ khi đọc được con số đãi ngộ trên bản tin tuyển dụng của đơn vị mình.
Thực tế, tại phần lớn các cơ sở giáo dục đại học công lập tự chủ, con số "lên tới 100 – 150 triệu đồng/tháng" thường là mức trần tối đa được tính gộp từ rất nhiều điều kiện khắt khe: Lương cơ bản theo vị trí việc làm, phụ cấp thu hút nhân tài trong 2 - 3 năm đầu, tiền giảng dạy vượt giờ định mức ở các chương trình chất lượng cao bằng tiếng Anh và đặc biệt là tiền thưởng từ các bài báo quốc tế nhóm Q1, Q2, vốn không thể đều đặn xuất bản hằng tháng.
Áp lực mở ngành và nỗi lo "chảy máu chất xám" cục bộ
Vì sao các trường đại học lại đồng loạt đẩy mức đãi ngộ tuyển dụng lên cao kỷ lục trong giai đoạn 2025 - 2026? Bên cạnh nhu cầu nâng cao chất lượng đội ngũ, không thể phủ nhận áp lực trực tiếp từ các quy định pháp lý về chuẩn cơ sở giáo dục đại học (Thông tư 01/2024/TT-BGDĐT) cùng các quy định siết chặt điều kiện duy trì ngành học, mở ngành mới và xác định chỉ tiêu tuyển sinh dựa trên năng lực từng giảng viên cơ hữu.
Khi tổng số tiến sĩ trong nước không thể tăng đột biến trong ngắn hạn, cuộc đua tuyển dụng rầm rộ vô tình tạo ra sự dịch chuyển nhân lực đầy biến động giữa các trường. Lãnh đạo một trường đại học lớn thuộc khối KHXH&NV đã chia sẻ với Sinh Viên Việt Nam một thực tế trăn trở: Thời gian qua, trường này đã phải chứng kiến không ít giảng viên xin rời đi. Lý do là một cơ sở giáo dục đại học khác đang cần huy động gấp một số lượng lớn giảng viên có học vị phù hợp để đủ điều kiện mở ngành đào tạo mới nên sẵn sàng đưa ra mức lương và khoản đãi ngộ cao hơn hẳn để "kéo" người về.
Nhìn nhận về hiện tượng này, TS Hoàng Ngọc Vinh – Nguyên Vụ trưởng Vụ Giáo dục Chuyên nghiệp (Bộ GD - ĐT) cho rằng, cuộc chạy đua "săn tìm" tiến sĩ hiện nay tồn tại song song cả hai động lực và không nên đánh đồng tất cả các trường.
"Thu hút tiến sĩ giỏi để nâng chất lượng đào tạo, phát triển nghiên cứu là cần thiết. Nhưng khi số lượng tiến sĩ gắn chặt với điều kiện mở ngành và quy mô tuyển sinh, có những trường tìm cách tuyển cho đủ chỉ tiêu trên hồ sơ. Điều đáng lo là bằng cấp lúc này được coi trọng hơn năng lực thực tế", TS Hoàng Ngọc Vinh phân tích.
Cũng theo vị chuyên gia này, việc dịch chuyển của người lao động là quyền chính đáng, nhưng nếu các trường có tiềm lực tài chính mạnh liên tục "hút" người từ các trường ít nguồn lực hơn, nhất là các trường ở địa phương hoặc các ngành đặc thù thì năng lực chung của cả hệ thống giáo dục đại học chưa chắc đã tăng lên.
Đáng chú ý, TS Hoàng Ngọc Vinh cảnh báo về mặt trái của việc chỉ dùng tiền để chạy đua tuyển người bên ngoài: "Khi nhiều trường cùng phải đáp ứng quy định về chuẩn đội ngũ trong khi nguồn cung tiến sĩ, phó giáo sư giỏi có hạn, cạnh tranh tuyển dụng tất yếu đẩy mức đãi ngộ lên cao. Như quan điểm trong cuốn Quản trị nhân tài trong giáo dục đại học (Talent Management in Higher Education - 2024) do Marian Thunnissen và Paul Boselie chủ biên đã chỉ ra: Đại học không thể chỉ dựa vào việc 'mua nhân tài' (buying talent) mà phải biết 'đào tạo, phát triển nhân tài' (making talent) ngay tại trường mình. Nếu trường sẵn sàng chi hàng trăm triệu đồng để thu hút tiến sĩ mới, nhưng những giảng viên nhiều năm dạy tốt, cải tiến chương trình, dìu dắt đồng nghiệp lại ít được ghi nhận thì rất dễ gây tâm lý so bì, làm suy yếu văn hóa hợp tác. Được cái này mà dễ mất cái khác".
Chọn "xây hệ sinh thái" thay vì chạy theo số lượng
Giữa bức tranh cạnh tranh nhân sự đầy sôi động, một số cơ sở giáo dục đại học định hướng nghiên cứu đã chọn lối đi thận trọng và thực chất hơn: Đầu tư chiều sâu vào điều kiện làm khoa học thay vì chỉ chạy đua bằng tiền mặt hay tuyển ồ ạt cho đủ chỉ tiêu.
Với trường ĐH Khoa học và Công nghệ Hà Nội (USTH), trong chương trình tuyển dụng 25 giảng viên – nghiên cứu viên tài năng giai đoạn 2025 – 2030, bên cạnh mức thu nhập lên tới 80 triệu đồng/tháng, USTH gây chú ý khi cam kết gói tài trợ nghiên cứu lên tới 3 tỷ đồng trong 3 năm cho ứng viên trúng tuyển để phát triển nhóm nghiên cứu mạnh.
Đáng nói, dù mức đãi ngộ rất hấp dẫn và nhận được nhiều hồ sơ từ các nhà khoa học người Việt tại các nước phát triển, nhưng trao đổi với Sinh Viên Việt Nam, PGS. TS Trần Đình Phong - Phó Hiệu trưởng USTH cho biết: Tính đến tháng 10/2026, sau quá trình sàng lọc khắt khe của Hội đồng tuyển chọn riêng (gồm các nhà nghiên cứu giàu kinh nghiệm của USTH và hai giáo sư Việt kiều là GS Trần Thế Truyền tại Úc, GS Phan Dương Hiệu tại Pháp), mới chỉ có duy nhất một ứng viên được thống nhất đề nghị tuyển dụng. Đó là TS Tô Duy Quang - nhà khoa học có hơn 10 năm học tập, nghiên cứu tại Pháp và Mỹ, vừa chính thức làm việc tại trường từ tháng 7/2026.
Lý giải về sự kỹ lưỡng này cũng như việc ưu tiên rót hàng tỷ đồng vào phòng thí nghiệm thay vì chỉ đẩy lương tiền mặt lên cao, PGS. TS Trần Đình Phong nhấn mạnh: "Đây là chương trình tuyển dụng đặc biệt, nhà trường không hướng tới số đông mà mong muốn xây dựng đội ngũ có thể dẫn dắt nghiên cứu trong tương lai với chương trình nghiên cứu nguyên bản, có tính cạnh tranh quốc tế. Thực tế, đầu tư vào cơ sở vật chất phục vụ nghiên cứu và kinh phí xây dựng nhóm nghiên cứu tốn kém hơn rất nhiều so với chỉ đầu tư vào lương hay thu nhập. Nhưng chúng tôi quan niệm đây là hướng đi cần thiết để phát triển bền vững".
Theo PGS. TS Trần Đình Phong, đối với một nhà khoa học thực thụ, đặc biệt là những người làm nghiên cứu thực nghiệm, môi trường phát triển nghiên cứu (trang thiết bị hiện đại, mạng lưới hợp tác quốc tế, chất lượng sinh viên...) mới là ưu tiên số một trước khi cân nhắc thu nhập: "Bởi thu nhập tốt mà không có điều kiện tốt để phát triển nghiên cứu thì rất nhanh hoạt động nghiên cứu sẽ chậm lại hoặc thậm chí dừng lại".
Cách tiếp cận này cũng đặt ra một câu hỏi cốt lõi cho toàn bộ cuộc đua đãi ngộ "trăm triệu" hiện nay: Khi các trường đại học bỏ ra nguồn lực khổng lồ để chiêu mộ nhân tài, làm thế nào để khoản đầu tư ấy thực sự chuyển hóa thành chất lượng đào tạo trên giảng đường cho sinh viên – những người đang trực tiếp đóng học phí, góp phần "nuôi" cuộc đua?
(Còn tiếp)
(Bài sau: Làm sao để sinh viên hưởng lợi thực chất, xứng đáng với mức học phí tăng cao?)
