Ở góc độ văn hóa, theo ông, Tết giữ vai trò như thế nào đối với gia đình người Việt?
PGS.TS Dương Văn Sáu: Trước hết, chúng ta phải hiểu rằng mọi giá trị văn hóa đều bắt đầu từ đời sống, phục vụ đời sống mà đời sống thì luôn gắn với môi trường thiên nhiên. Thực ra, từ “Tết” là cách đọc chệch âm của từ “Tiết” trong Hán – Việt, nghĩa là tiết trời, thời tiết; là thời điểm chuyển giao của tự nhiên. Vì vậy, bản chất của Tết chính là một dấu mốc chuyển giao thời gian, khép lại một chu kỳ cũ và mở ra một chu kỳ mới trong đời sống con người.
Với người Việt, đặc biệt trong xã hội nông nghiệp, Tết gắn với việc kết thúc một năm lao động, sản xuất vất vả và chuẩn bị bước sang một chặng đường mới. Nó giống như một vòng tuần hoàn: con người trở về, hội tụ, thu nạp năng lượng rồi từ đó lại tỏa đi để bắt đầu hành trình mới. Chính vì vậy, Tết không chỉ quan trọng với mỗi cá nhân, mỗi gia đình, mà còn mang ý nghĩa sâu sắc với cả cộng đồng và dân tộc.
Dưới góc độ văn hóa, Tết là thời điểm giao lưu những giá trị của đời sống tinh thần. Đây là lúc mọi người trong các gia đình sum họp, gắn kết, chia sẻ với nhau những giá trị tình cảm, ký ức và truyền thống. Nói cách khác, Tết chính là một “điểm hội tụ” cả về mặt không gian, thời gian và văn hóa, nơi con người không chỉ tích lũy vật chất mà quan trọng hơn là tích hợp năng lượng tinh thần, củng cố tình thân và niềm hy vọng.
Sau thời gian hội tụ, Tết lại trở thành điểm khởi đầu cho sự lan tỏa giá trị của năng lượng trong cuộc sống. Khi con người đã được bồi đắp về cảm xúc và tinh thần, họ bước vào năm mới với nguồn năng lượng mới để tiếp tục lao động, sáng tạo và phát triển. Vì thế, có thể nói Tết là một thời khắc đặc biệt quan trọng, vừa gắn với quy luật của tự nhiên, vừa là trụ cột của đời sống văn hóa tinh thần người Việt, và đến hôm nay vẫn là giá trị không thể thay thế.
Theo ông, những yếu tố nào khiến Tết có khả năng gắn kết các thành viên trong gia đình mạnh mẽ hơn những dịp khác trong năm?
PGS.TS Dương Văn Sáu: Có thể nói, gắn kết cộng đồng là một nhu cầu tất yếu của con người. Với một cộng đồng phát triển như người Việt, nhu cầu quy tụ, đoàn kết và gắn bó với nhau lại càng rõ nét. Và Tết chính là dịp hội tụ rõ ràng nhất của đời sống cộng đồng ấy, trước hết là ở quy mô gia đình, dòng họ, quê hương.
Vào dịp Tết, dù ở đâu, người ta cũng có xu hướng trở về nơi mình sinh ra, nơi “chôn rau cắt rốn”, để gặp lại người thân, họ hàng, làng xóm. Đây là lúc mọi người có thời gian ngồi lại với nhau, ôn lại kỷ niệm, chia sẻ những câu chuyện của hiện tại và cùng nói về những dự định tương lai. Chính sự gặp gỡ trực tiếp, sự trò chuyện chân thành giữa những người thân thích, ruột thịt ấy tạo nên sự kết nối rất sâu sắc mà những ngày thường khó có được.
Bên cạnh đó, Tết còn là thời điểm để mọi người nghỉ ngơi sau một năm lao động vất vả. Khi con người tạm gác lại công việc, họ có điều kiện tận hưởng thành quả đã đạt được, đồng thời tích nạp lại năng lượng tinh thần từ các mối quan hệ gia đình, bạn bè và cộng đồng. Có thể nói, đây là lúc con người được “sạc lại” cả về cảm xúc lẫn tinh thần, một điểm trạm để tiếp tục bước vào một hành trình mới.
Một yếu tố quan trọng nữa là ý nghĩa chuyển giao của thời gian. Trong dòng chảy liên tục của cuộc sống, Tết là một dấu mốc đặc biệt, là thời điểm khép lại cả một chu kỳ bốn mùa và mở ra một chu kỳ mới. Chính sự chuyển giao ấy khiến mọi hoạt động, nghi lễ và cảm xúc trong dịp Tết trở nên thiêng liêng hơn các dịp khác trong năm.
Vì thế, càng gần Tết, con người càng có xu hướng sống chậm lại, hướng về gia đình và những giá trị nguồn cội. Không khí ấy tạo nên cảm giác rất đặc trưng của Tết, một cảm giác ấm áp, sâu lắng và chính sự ấm áp từ sâu trong tâm khảm ấy trở thành sợi dây gắn kết bền chặt nhất giữa các thành viên trong gia đình Việt.
Nhiều người nhận thấy càng gần Tết, không khí gia đình càng trở nên ấm áp, thậm chí nhiều mâu thuẫn trong năm cũng được hóa giải. Theo ông, vì sao Tết lại có “khả năng hàn gắn” mạnh mẽ như vậy?
PGS.TS Dương Văn Sáu: Nếu nói ngắn gọn, từ khóa của Tết chính là “sự giao hòa” và “chuyển giao” cả thiên nhiên và văn hóa. Khi đã giao hòa thì những đối kháng, khác biệt hay căng thẳng trong đời sống thường ngày cũng có cơ hội được làm dịu lại, hóa giải, biến đổi để rồi chuyển sang một trạng thái mới tích cực hơn.
Người Việt từ lâu đã có quan niệm “năm hết Tết đến” là thời điểm để tổng kết những kết quả, thành tựu, khép lại những điều chưa vui, chưa trọn vẹn của năm cũ. Không ai muốn mang theo sự giận hờn, xung đột hay những cảm xúc tiêu cực bước sang năm mới, bởi điều đó sẽ khiến hành trình phía trước trở nên nặng nề. Vì vậy, Tết trở thành dịp để con người chủ động buông bỏ, tha thứ và hướng tới sự tốt đẹp hơn ở tương lai.
Ở góc độ tinh thần, Tết giống như một khoảng lặng rất đặc biệt. Khi công việc tạm dừng, nhịp sống chậm lại, con người có điều kiện nhìn lại mình, nhìn lại các mối quan hệ và điều chỉnh cảm xúc, căn chỉnh hành vi. Chính trạng thái ấy giúp con người dễ mở lòng hơn, dễ cảm thông hơn và sẵn sàng hàn gắn những rạn nứt đã xảy ra trong năm.
“Tết đóng vai trò như một “thời điểm chữa lành” của đời sống gia đình và cộng đồng. Nó giúp xóa đi những nỗi buồn, những xung đột để con người cảm thấy nhẹ nhõm, thanh thản và bước vào năm mới với tâm thế tích cực. Và chính ý nghĩa giao hòa, buông bỏ ấy khiến Tết luôn là sợi dây đặc biệt gắn kết tình thân không chỉ với các thành viên trong gia đình Việt mà cả với bạn bè lối xóm, người quen...”
Theo ông, trong đời sống hiện đại ngày nay, đặc biệt với người trẻ, những phong tục nào của Tết vẫn cần được gìn giữ và không nên mai một?
PGS.TS Dương Văn Sáu: Phong tục tập quán chính là những cách thức ứng xử văn hóa của con người với cộng đồng, với thiên nhiên và xã hội. Mà thiên nhiên và xã hội thì luôn biến động, thay đổi và phát triển, cho nên phong tục tập quán cũng sẽ biến đổi theo dòng thời gian, lịch sử, đó là điều tất yếu.
Những phong tục được gọi là truyền thống tức là đã được tích tụ qua một quá trình lịch sử lâu dài, được cộng đồng kiểm nghiệm và thấy rằng nó phù hợp, tốt đẹp, nên được các thế hệ gìn giữ, vun đắp và truyền lại. Vì vậy, dù xã hội hiện đại phát triển đến đâu thì những phong tục tốt đẹp ấy vẫn còn nguyên giá trị. Vấn đề quan trọng là mọi sự thay đổi đều phải hướng tới điều tốt đẹp, hướng thiện và giúp con người sống có trách nhiệm hơn với bản thân, gia đình và cộng đồng.
Trước hết là phong tục thờ cúng tổ tiên, tưởng nhớ những người đã khuất, nhớ về nguồn cội, biết ơn các đấng sinh thành, dưỡng dục.... Chuẩn bị đón năm mới các gia đình thường lo dọn dẹp, sắp xếp đồ đạc, trang hoàng nhà cửa đặc biệt chú ý tới việc quan tâm, chăm lo bài trí ban thờ gia tiên trang nghiêm, ấm áp.
Thứ hai là tục thăm hỏi, chúc Tết, mừng tuổi. Đây là một nét văn hóa rất quan trọng, thể hiện thái độ, tình cảm và trách nhiệm giữa con người với nhau. Người Việt có câu “lời chào cao hơn mâm cỗ”, và lời chúc Tết không chỉ dành cho người thân trong gia đình mà còn dành cho bè bạn, cho những người có trách nhiệm với cộng đồng, với đất nước, như các lực lượng vũ trang đang làm nhiệm vụ trong dịp Tết.
Khi gặp nhau đầu Xuân, người ta thường mừng tuổi cho người già và trẻ nhỏ. Đây là một phong tục lâu đời và mang ý nghĩa rất tốt đẹp. Ý nghĩa của việc mừng tuổi không nằm ở mừng nhiều hay ít tiền, mà là gửi gắm tình cảm, lời chúc may mắn, thuận lợi và phát triển cho chặng đường phía trước. Tuy nhiên, những biểu hiện biến tướng, thực dụng của việc mừng tuổi hiện nay thì cần được điều chỉnh để giữ đúng giá trị văn hóa ban đầu.
Một phong tục nữa là du xuân đi lễ đầu năm. Mùa xuân là thời điểm khởi đầu, nên con người phải “lên đường”, cả trong suy nghĩ lẫn hành động. Việc du xuân, đi lễ, tham quan danh thắng, di tích giúp cho du lịch lễ hội phát triển. Đó không chỉ để thưởng ngoạn mà còn là dịp để con người kết nối với thiên nhiên, với cội nguồn văn hóa và góp phần phát triển kinh tế của các địa phương, điểm đến.
Ngoài ra, những phong tục như khai bút, xin chữ đầu xuân hay có một vài kiêng kỵ trong ngày Tết cũng là những nét đẹp văn hóa rất có ý nghĩa. Tuy nhiên, hiện nay những phong tục này có dấu hiệu mai một hoặc bị biến tướng, nên cần được quan tâm, hỗ trợ và tổ chức trong những không gian phù hợp để có thể phục hồi và phát triển đúng giá trị vốn có.
Có thể nói, những phong tục tốt đẹp luôn cần được gìn giữ, bảo vệ và hỗ trợ phát triển, bởi nếu không có sự quan tâm của xã hội thì ngay cả những giá trị văn hóa tích cực cũng có thể bị mai một theo thời gian.
Vậy theo ông, ông có lời khuyên gì dành cho các bạn trẻ về việc trở về sum họp gia đình trong dịp Tết?
PGS.TS Dương Văn Sáu:
“Đối với các bạn trẻ, theo tôi trước hết chúng ta nên coi trọng và đặt gia đình lên trên hết; nên trở về nhà trong dịp Tết, bởi mỗi người đều là phận làm con phải giữ đạo làm con. Làm con thì có trách nhiệm và nghĩa vụ với cha mẹ, ông bà, với những người đã sinh thành và nuôi dưỡng mình. Sự ứng xử phù hợp nhất chính là trở về, gặp gỡ, giao lưu, để nhận và trao đi tình cảm gia đình.”
Trong những trường hợp đặc biệt, vì điều kiện công việc hay hoàn cảnh không thể về trực tiếp, thì ít nhất cũng cần kết nối với gia đình qua các phương tiện thông tin như mạng xã hội. Bởi nếu một người tách mình khỏi gia đình, khỏi các mối quan hệ ruột thịt, thì rất dễ rơi vào trạng thái cô đơn trong đời sống tinh thần và cuộc sống sẽ mất đi ý nghĩa.
Mỗi người có hoàn cảnh, điều kiện và khả năng khác nhau. Nhưng dù ở mức độ nào, bằng hình thức nào, thì cũng không nên và không thể bỏ qua gia đình. Việc trở về không chỉ là một hành động, mà còn là một nhu cầu rất tự nhiên của tình cảm con người. Rồi sau đó, thu xếp công việc hài hòa, bạn có thể đi du lịch cùng bạn bè sau khi đã giữ đạo làm con trong gia đình.
“Tôi vẫn nghĩ rằng “đường về nhà” luôn là con đường ấm áp nhất, bình yên nhất. Như lời một bài hát rất quen thuộc: “Đường về nhà là vào tim ta”. Dù các bạn trẻ có đi đâu, trải nghiệm điều gì, thì cũng nên nhớ giữ cho mình ngọn lửa tình cảm gia đình, bởi chính điều đó sẽ sưởi ấm và nâng đỡ chúng ta trên mọi nẻo đường của cuộc sống.”
Cuối cùng, ông có thể gửi một lời chúc năm mới tới độc giả Ban Sinh viên Báo Tiền Phong, đặc biệt là các bạn trẻ, để các bạn có thêm động lực và niềm tin bước vào năm mới?
PGS.TS Dương Văn Sáu: Từ trước đến nay, Chủ tịch Hồ Chí Minh cũng như nhiều thế hệ lãnh đạo đều luôn đặt niềm tin rất mạnh mẽ vào tuổi trẻ. Bởi tuổi trẻ chính là mùa xuân của đất nước, là lực lượng mang trong mình tương lai của dân tộc. Một năm bắt đầu từ mùa xuân, và mùa xuân chính là tuổi trẻ.
Bước vào năm mới, tôi chúc các bạn thanh niên luôn tràn đầy nhiệt huyết của tuổi trẻ, không ngừng học tập để nâng cao trình độ, có hiểu biết, bản lĩnh, trí tuệ, và quan trọng nhất là biết hành động trên nền tảng của những suy nghĩ đúng đắn. Khi đã xác định được mục tiêu rõ ràng, dám lựa chọn và kiên trì theo đuổi, các bạn chắc chắn sẽ đạt được những kết quả tốt đẹp.
Năm mới cũng là năm Bính Ngọ, năm của hình ảnh con ngựa, biểu tượng cho sự sống động, vươn lên mạnh mẽ, cho tinh thần khởi phát, năng động và luôn tiến về phía trước như bước chân của Thiên lý mã trên con đường vạn dặm. Nhân dịp này, tôi xin gửi tới độc giả Chuyên trang Sinh viên Việt Nam, Báo Tiền Phong một lời chúc Xuân tươi sáng.
Chúc các bạn một năm mới nhiều sức khỏe, nhiều khát vọng, luôn giữ vững niềm tin và nhiệt huyết; sẵn sàng lên đường để viết tiếp mùa xuân của chính mình và của đất nước.
Trân trọng cảm ơn PGS.TS Dương Văn Sáu!
