Sale phủ sóng cuối năm
Từ đầu năm đến sát Tết Nguyên đán, không khí mua sắm gần như bao trùm đời sống. Các mặt hàng sale nối tiếp nhau. Chỉ cần mở điện thoại, người tiêu dùng đã đối diện hàng loạt thông báo giảm giá, mã freeship, flash sale kèm đồng hồ đếm ngược.
Trong bối cảnh đó, việc chi tiền không còn đơn thuần là hành vi của cá nhân nào đó, mà dần trở thành một định lý ngầm: ai cũng mua, ai cũng “tự thưởng”, và ai không mua mới là điều khó hiểu.
Không ít người trẻ thừa nhận họ cảm thấy khó khăn vì họ không kiểm soát chi tiêu được vào giai đoạn cuối năm, khi lý trí liên tục bị thử thách bởi cảm xúc và các chiến thuật tiếp thị dồn dập.
Sinh viên tài chính cũng chi tiền theo cảm xúc
Nguyễn Khánh Toàn (2006), sinh viên năm hai ngành Tài chính doanh nghiệp ( Đại học Kinh tế Quốc dân), sống cùng bà và em trai tại Hà Nội, cho biết bản thân khá nhạy cảm với chuyện tiền bạc. Tuy nhiên, ngay cả với một sinh viên học tài chính, không khí sale cuối năm vẫn dễ cuốn theo cảm xúc.
“Chỉ cần thấy giá rẻ hơn bình thường một chút là đã có cảm giác phải mua ngay. Nhiều lúc mua về mình lại để đó mà chưa sử dụng ngay. Sau tìm lại mới thấy ‘ô, mình đã mua cái này rồi’” Toàn chia sẻ.
Sau những đợt thi căng thẳng, vừa học vừa làm thêm, Toàn thường tự cho phép mình mua sắm như một cách xả stress. “Việc bấm nút đặt hàng hay quẹt thẻ thanh toán mang lại cho mình cảm giác thoải mái rất nhanh, dù nhiều món đồ sau đó mình không sử dụng” Khánh Toán chia sẻ.
“Tôi không có thói quen xem lại sao kê tiền thường xuyên. Chỉ khi thấy tiền trong tài khoản trừ nhiều thì mới bất ngờ và không biết mình đã chi những gì,” Toàn thừa nhận.
Theo quan sát của các chuyên gia tài chính cá nhân, chi tiêu mất kiểm soát hiếm khi bắt đầu từ những món đồ lớn, mà đến từ các khoản nhỏ lặp đi lặp lại, đặc biệt trong môi trường sale dày đặc cuối năm.
Cuối năm, chi tiêu không chỉ vì “sale”
Với người đã đi làm, áp lực chi tiêu cuối năm không chỉ đến từ sale mà còn từ tiệc tùng, quà cáp và các mối quan hệ xã hội. Anh Hạ Quang Linh (2000, nhân viên văn phòng) cho biết anh vẫn cho phép mình chi tiêu nhiều hơn dịp cuối năm, nhưng luôn đặt ra giới hạn rõ ràng.
“Tôi ưu tiên những khoản mang giá trị lâu dài như chăm sóc sức khỏe, quà cho gia đình và nghỉ ngơi. Những khoản mua sắm cảm xúc thì luôn cân nhắc kỹ hơn, tránh mua chỉ vì không khí cuối năm, nhưng đôi khi tôi vẫn khó để kiềm lòng được...” anh chia sẻ.
Theo anh, tâm lý “cả năm vất vả rồi, cuối năm mua sắm thả ga” là rất phổ biến và bản thân đã từng như vậy. "Nhưng nếu không kiểm soát, nó dễ trở thành thói quen xấu, khiến nhiều người rơi vào áp lực tài chính ngay sau Tết, thời điểm đáng lẽ cần sự nhẹ nhõm để bắt đầu năm mới", anh chia sẻ.
Vì sao cuối năm là “điểm rơi” của chi tiêu mất kiểm soát?
Theo ông Lâm Anh Tuấn, chuyên gia tài chính cá nhân, cuối năm là thời điểm giao thoa của ba áp lực lớn: tài chính, tâm lý và xã hội.
Về tài chính, đây là giai đoạn nhiều người có thêm thu nhập như thưởng, hoa hồng. Trong kinh tế học hành vi, hiện tượng mental accounting khiến con người coi tiền thưởng là “tiền dư”, nên dễ chi tiêu lỏng tay hơn tiền lương, dù bản chất đều là thu nhập.
Về tâm lý, cuối năm kích hoạt nhu cầu tổng kết và so sánh. Người trẻ nhìn lại một năm nhiều áp lực, dễ nảy sinh nhu cầu bù đắp cảm xúc bằng mua sắm để khẳng định “mình xứng đáng” hoặc “mình không thua kém ai”.
Về xã hội, lễ Tết và quà cáp tạo ra chuẩn mực chi tiêu ngầm. Khi chi tiêu trở thành điều ai cũng làm, việc không chi tiêu lại gây cảm giác bị tụt lại phía sau.
Theo ông Tuấn, các công cụ như flash sale hay đồng hồ đếm ngược không chỉ là tiếp thị sản phẩm, mà là sự can thiệp trực tiếp vào khả năng ra quyết định.
“Khi bị giới hạn thời gian và tạo cảm giác khan hiếm, não bộ chuyển từ suy nghĩ lý trí sang phản xạ nhanh. Người mua lúc này không hỏi ‘có cần không’ mà hỏi ‘có rẻ không’", ông phân tích.
Nỗi sợ bỏ lỡ cơ hội (FOMO) khiến người tiêu dùng đánh giá thấp chi phí dài hạn và phóng đại giá trị của việc mua được giá rẻ, từ đó tạm thời gạt bỏ kế hoạch tài chính cá nhân.
Theo chuyên gia, dấu hiệu nguy hiểm nhất không phải là hết tiền hay nợ nần, mà là mất khả năng dự đoán tài chính cá nhân.
“Khi một người không biết cuối tháng còn bao nhiêu tiền, không nhớ rõ mình đã chi cho những khoản gì và thường xuyên sống trong trạng thái ‘chờ lương về rồi tính’, thì họ đã mất quyền chủ động tài chính,” ông Tuấn nói.
Đáng lo ngại là giai đoạn này thường bị xem nhẹ vì bề ngoài mọi thứ vẫn ổn, nhưng lại là nền tảng cho căng thẳng và bất an tài chính kéo dài về sau.
Có thể thấy cơn nghiện sale cuối năm không đơn thuần là vấn đề thu nhập, mà là câu chuyện về tâm lý, cảm xúc và khả năng tự kiểm soát trong một môi trường tiêu dùng ngày càng tinh vi.
Theo ông Lâm Anh Tuấn, tự do tài chính không đến từ việc mua ít hơn, mà từ việc mua đúng thứ tự ưu tiên. Khi hiểu rõ trạng thái tâm lý của mình trước mỗi quyết định chi tiêu, người trẻ mới có thể tận hưởng mua sắm mà không trở thành nạn nhân của chính những chương trình sale.
Hiểu được tâm lý của mình, có lẽ là bước đầu tiên để không “tự thưởng” bằng cách đánh đổi sự an tâm tài chính trong tương lai.
(Hết kỳ 1)
