Bắt đầu từ trăn trở của một người cha
Ý tưởng xây dựng Trung tâm Thí nghiệm Vật lý Edison nảy sinh khi thầy Mai Văn Túc nhận thấy con trai vẫn chưa hiểu rõ bản chất một số hiện tượng Vật lý, dù đã được học trên lớp. Điều này khiến thầy nhớ lại những bài học khoa học từ cha mình, khi các hiện tượng tự nhiên được giải thích bằng những vật dụng quen thuộc như chiếc đèn dầu, ấm nước. Những bài học trực quan ấy giúp thầy nhận ra, kiến thức không xa rời cuộc sống mà hiện diện ngay trong những điều bình dị. “Từ câu chuyện của con trai, tôi thấy vấn đề không chỉ nằm ở một đứa trẻ, mà còn ở cách chúng ta tổ chức việc dạy và học”, thầy chia sẻ.
Được đào tạo chuyên ngành Vật lý vô tuyến - điện tử và từng có thời gian sửa chữa, nghiên cứu thiết bị điện tử, thầy Túc sớm say mê tìm hiểu những nguyên lý khoa học ẩn sau cách vận hành của máy móc. Những trải nghiệm ấy càng thôi thúc thầy đưa hoạt động thực nghiệm vào giờ học, để học sinh được trực tiếp quan sát hiện tượng và tự mình tìm ra lời giải. Ngày 1/6/2015, Trung tâm Thí nghiệm Vật lý Edison ra đời. Từ mong muốn ban đầu dành cho con trai, thầy đã xây dựng một không gian thực hành khoa học cho nhiều thế hệ học sinh.
Khi những món đồ quý trở thành khoản đầu tư cho học trò
Trước khi xây dựng Edison, thầy Túc đã dành nhiều năm sưu tầm, nghiên cứu và phục chế thiết bị cũ. Với thầy, sức hấp dẫn của những món đồ ấy không chỉ nằm ở giá trị sưu tầm, mà còn ở nguyên lý khoa học và dấu ấn công nghệ bên trong. Có những chiếc máy được mua về trong tình trạng hỏng hoàn toàn; để khôi phục, thầy phải lần tìm nguyên nhân, kiếm linh kiện phù hợp, rồi thử nghiệm, điều chỉnh.
Bởi vậy, quyết định bán bộ sưu tập không phải lựa chọn dễ dàng. Hơn 1.000 hiện vật là thành quả của nhiều năm tìm kiếm và nghiên cứu, gắn với những kỷ niệm, công sức và cả một phần tuổi trẻ của thầy.
Đứng trước lựa chọn giữa việc giữ lại những hiện vật yêu quý và tạo dựng môi trường thực hành khoa học cho học sinh, thầy Túc đã quyết định bán bộ sưu tập. Để có thêm kinh phí, thầy còn bán ô tô và vay mượn. Nguồn lực ban đầu chủ yếu đến từ thầy cùng một người đồng nghiệp chung chí hướng, trong khi các khoản đầu tư cho mặt bằng, thiết bị, nghiên cứu và duy trì hoạt động của trung tâm không hề nhỏ.
Nhìn nhận về quyết định ấy, thầy không xem đó đơn thuần là sự từ bỏ những món đồ mình yêu thích. Thầy chia sẻ: “Tôi không xem đó đơn thuần là bán đi những kỷ vật của quá khứ, mà là dùng những gì mình tích lũy được trong quá khứ để đầu tư cho tương lai của những đứa trẻ”.
Tuy nhiên, khó khăn không chỉ nằm ở kinh phí. Với thầy, xây dựng một nơi có thiết bị thực hành mới là bước đầu; điều khó hơn là làm sao để thí nghiệm thực sự trở thành một phần của mỗi giờ học. “Xây dựng một phòng thí nghiệm khó, nhưng làm cho thí nghiệm thực sự đi vào từng tiết học còn khó hơn nhiều”, thầy Túc chia sẻ.
Thực tế, một số trường có phòng thí nghiệm và thiết bị nhưng chưa khai thác hiệu quả. Giáo viên cũng có thể thiếu điều kiện, kỹ năng hoặc sự tự tin để tổ chức thí nghiệm trong bài giảng. Vì vậy, bên cạnh đầu tư cơ sở vật chất, thầy cùng đồng nghiệp phải nghiên cứu phương pháp, thiết kế thiết bị phù hợp và hỗ trợ giáo viên nâng cao năng lực thực hành.
Biết mục đích xây dựng phòng thí nghiệm, một số phụ huynh từng mua đồ sưu tầm của thầy đã gửi tặng lại hiện vật cũ cho trung tâm. Những món đồ ấy nay tiếp tục phục vụ học sinh, như một sự sẻ chia với tâm huyết của thầy.
Đưa thí nghiệm vào từng tiết học
Trong số những thiết bị đã nghiên cứu và chế tạo, hệ thống thí nghiệm Vật lý gắn bảng là sản phẩm khiến thầy Túc tâm đắc. Thiết bị cho phép giáo viên đưa hoạt động thực nghiệm vào những tiết học thông thường, thay vì chỉ tổ chức trong các buổi thực hành riêng biệt.
Chẳng hạn, khi tìm hiểu chuyển động trên mặt phẳng nghiêng, thay vì đưa ngay công thức tính vận tốc, giáo viên có thể đặt vấn đề: Làm thế nào để đo tốc độ của viên bi khi đi qua một vị trí nhất định? Học sinh phải tự xác định đại lượng cần đo, lựa chọn dụng cụ, bố trí thí nghiệm và tìm cách hạn chế sai số. Trong quá trình thực hiện, các em có thể phát hiện điểm chưa hợp lý, điều chỉnh cách đo, rồi so sánh kết quả.
Qua đó, học sinh không chỉ ghi nhớ một công thức mà còn hiểu cách hình thành kết luận khoa học, từ đặt câu hỏi, dự đoán, đến đo đạc và kiểm chứng. Theo thầy Túc, điều quan trọng là: “Các em không chỉ học một công thức Vật lý mà còn học cách tư duy, cách thực hiện một phép đo, cách giải quyết vấn đề”.
Điều thầy mong đợi nhất không phải là học sinh giải được bao nhiêu bài toán phức tạp, mà là tìm thấy niềm vui khi tự mình khám phá những hiện tượng tự nhiên. “Tôi muốn các em học Vật lý không phải vì sợ điểm kém, không phải để giải được những bài toán đánh đố, mà vì cảm thấy thế giới tự nhiên thật kỳ diệu và có niềm vui khi tự mình khám phá được một điều gì đó”, thầy bày tỏ.
Hơn 30 năm sưu tầm, nghiên cứu và phục chế thiết bị cũ đã để lại cho thầy Mai Văn Túc một bộ sưu tập đáng giá. Thay vì chỉ giữ những hiện vật ấy cho riêng mình, thầy đã đưa chúng vào hoạt động dạy và học tại trung tâm, để học sinh có cơ hội trực tiếp quan sát, thực hành và khám phá khoa học. Có lẽ, đó cũng là cách thầy thực hiện điều mình luôn tâm niệm: “Học vì đam mê khám phá - Dạy vì đam mê cống hiến”.