"Chiếc lồng giam" từ những từ ngữ quen thuộc
TS Hồ Khánh Vân cho rằng, xã hội gia trưởng đã tạo ra và duy trì góc nhìn nam trị trong suốt nhiều thế hệ. Từ góc nhìn đó, những chuẩn mực như “Công - dung - ngôn - hạnh”, “Tam tòng tứ đức” trở thành thước đo dành cho phụ nữ. Các khái niệm như “thiên tính nữ”, “thiên chức” cũng xuất hiện và gắn với những phẩm chất đặc trưng ở nữ giới.
Bà chỉ ra rằng, việc gắn các chuẩn mực này với chữ “thiên” khiến nhiều người nhìn nhận chúng thuộc về tự nhiên hoặc do tạo hóa sắp đặt. Những câu hỏi về nguồn gốc văn hóa và lịch sử dần biến mất. Chính quá trình "thiên hóa" đã gán những khuôn mẫu giới thành một điều hiển nhiên trong đời sống.
Không chỉ vậy, việc thêm tiền tố chỉ giới vào các danh xưng như “nữ doanh nhân”, “nữ lãnh đạo” hay “nữ hiệu trưởng” đôi khi vô tình tạo ra sự phân biệt. Theo TS Hồ Khánh Vân, việc nhấn mạnh giới tính thông qua cách xưng hô ấy mang lại cảm giác về sự tôn vinh, ca ngợi năng lực đặc biệt của phụ nữ. Tuy nhiên ở khía cạnh khác, điều này khiến những thành tựu, những giá trị người nữ đạt được luôn là cái ngoại lệ, cái khác thường, là trường hợp đặc biệt.
Định kiến giới không chỉ tồn tại trong các quan niệm xã hội mà còn ẩn trong cách con người nói và gọi tên sự vật, hiện tượng xung quanh mình. Những từ ngữ ấy lặp lại mỗi ngày, dần ảnh hưởng đến cách chúng ta nhìn nhận người khác và nhìn nhận chính mình. Những khuôn mẫu giới liên tục được lặp lại bằng ngôn từ không chỉ phản ánh thực tại mà còn tham gia định hình cách con người suy nghĩ về thực tại ấy.
Ngôn ngữ định hình khuôn mẫu giới
TS Hồ Khánh Vân cho rằng, ngôn ngữ không chỉ phản ánh sự tồn tại, hiện diện của các sự vật, hiện tượng trong đời sống mà còn góp phần tạo nên cách con người nhận thức thế giới, biểu đạt cảm xúc. Những định kiến giới vì thế không đơn thuần tồn tại trong suy nghĩ cá nhân mà được hình thành từ vô thức, đi vào hành động và tiếp tục được duy trì trong đời sống xã hội thông qua ngôn ngữ.
Dẫn lại các lý thuyết về ngôn ngữ và nhận thức, bà cho rằng, con người ban đầu tiếp nhận thế giới bằng thực tại và hình ảnh. Khi ngôn ngữ xuất hiện, chúng ta bắt đầu gọi tên sự vật, phân loại và gắn ý nghĩa cho chúng. Quá trình này tạo nên những khuôn khổ giúp con người hiểu và diễn giải thực tại.
Theo bà, chính cơ chế ấy khiến nhiều định kiến giới được duy trì qua nhiều thế hệ. Những khái niệm như “thiên chức”, “thiên tính nữ” hay những khuôn mẫu quen thuộc về vai trò của phụ nữ không chỉ dừng lại ở mức từ ngữ. Khi được sử dụng thường xuyên, chúng dần ảnh hưởng đến cách con người nhìn nhận bản thân và người khác.
Thay vì dựa trên những ý nghĩa được gán sẵn, mỗi người có thể quay trở lại nhìn nhận sự vật từ chính hiện thực của nó. TS Hồ Khánh Vân cho rằng, đây là cách để thoát khỏi những chuẩn mực lỗi thời đang trì níu sự phát triển, nhất là với phụ nữ.
Bình đẳng giới không phải xoá bỏ sự khác biệt
Với TS Hồ Khánh Vân, những khác biệt về cơ thể, chức năng sinh sản hay đặc điểm giữa nam giới và nữ giới là một điều tất yếu của sinh học. Thêm vào đó, cơ chế văn hóa, xã hội cũng đã góp phần định hình và củng cố sâu sắc những ý niệm, sự phân biệt đặc tính giới. Thay vì phủ nhận, xóa bỏ tuyệt đối, cực đoan những khác biệt ấy, việc thừa nhận sự tồn tại của nam tính và nữ tính là cần thiết, bởi lẽ chúng ta khó có thể xóa bỏ cái đã tồn tại quá lâu trong đời sống và trong tiềm thức của con người. Thay vào đó, chúng ta hãy nỗ lực xóa bỏ những phản ứng gây bất bình đẳng giới khi phân biệt nam tính, nữ tính. Bình đẳng giới không đồng nghĩa với việc phủ nhận mọi khác biệt giữa hai giới, mà hướng đến tôn trọng sự đa dạng ấy.
Theo TS Hồ Khánh Vân, cách chúng ta nhìn nhận và sử dụng một sự vật có ảnh hưởng lớn đến cách hiểu về sự vật đó. Trong đời sống, xã hội thường có xu hướng phân chia mọi thứ thành những nhóm đối lập như nam và nữ trên tư duy nhị nguyên. Sự phân chia ấy dần tạo ra những khuôn mẫu cố định, vô hình trung đặt con người vào những “chiếc lồng” của định kiến.
Bà cho rằng, xã hội hiện đại đang có xu hướng kéo hai cực nam tính và nữ tính ngày càng xa nhau. Sự phân chia này không chỉ xuất hiện ở các vấn đề lớn mà còn len lỏi vào những điều rất đời thường như màu sắc, đồ dùng, cách ăn mặc hay cách xưng hô. Từ đó, nhiều người vô thức gắn cho nam giới và nữ giới những khuôn mẫu cố định về tính cách, sở thích và vai trò trong cuộc sống.
TS Hồ Khánh Vân nhấn mạnh, điều cần thay đổi không phải là sự khác biệt giữa nam và nữ, mà là cách xã hội nhìn nhận và diễn giải, phản ứng, hành động với những khác biệt ấy.
