Trước năm 2015, các hành vi gian lận trong kỳ thi quốc gia chủ yếu bị xử lý theo quy định của Bộ Giáo dục Trung Quốc với các hình thức như hủy kết quả thi hoặc cấm dự thi trong một thời gian nhất định.
Tuy nhiên, trước sự gia tăng của các đường dây gian lận có tổ chức, Ủy ban Thường vụ Đại hội Đại biểu Nhân dân Toàn quốc đã thông qua Tu chính án số IX của Luật Hình sự, có hiệu lực từ ngày 1/11/2015. Tu chính án này bổ sung Điều 284-1, quy định các tội danh liên quan đến tổ chức gian lận trong các kỳ thi quốc gia, cung cấp hoặc mua bán đề thi, đáp án và hành vi thi hộ.
Theo số liệu do Tòa án Nhân dân Tối cao Trung Quốc công bố, từ tháng 11/2015 đến tháng 4/2024, các tòa án trên cả nước đã xét xử hơn 11.000 cá nhân liên quan đến các hành vi tổ chức gian lận, mua bán đề thi, đáp án và thi hộ trong các kỳ thi quốc gia. Con số này cho thấy xu hướng tăng cường xử lý hình sự nhằm bảo vệ tính công bằng của hệ thống khảo thí.
Chế tài nghiêm khắc đối với thí sinh vi phạm
Đối với thí sinh vi phạm quy chế thi, Trung Quốc áp dụng đồng thời các biện pháp hành chính và hình sự tùy theo tính chất, mức độ hành vi.
Những trường hợp mang tài liệu trái phép, sử dụng thiết bị điện tử hoặc bị xác định có hành vi sao chép bài thi sẽ bị hủy kết quả bài thi hoặc kết quả của kỳ thi theo quy định của Bộ Giáo dục. Đối với các hành vi nghiêm trọng hơn như sử dụng thiết bị liên lạc để nhận đáp án, làm giả hồ sơ dự thi hoặc nhờ người khác thi hộ, cơ quan quản lý giáo dục có thể cấm dự thi các kỳ thi giáo dục quốc gia từ một đến ba năm.
Đối với sinh viên đại học tham gia thi hộ, ngoài việc bị truy cứu trách nhiệm hình sự theo Điều 284-1 của Luật Hình sự, các trường đại học còn có thể áp dụng các hình thức kỷ luật từ đình chỉ học tập đến buộc thôi học, tùy theo quy định của từng cơ sở đào tạo và tính chất vụ việc.
Trong khi đó, những người tổ chức hoặc điều hành các đường dây gian lận quy mô lớn có thể bị phạt tù từ ba đến bảy năm nếu thuộc trường hợp nghiêm trọng theo quy định của pháp luật hình sự.
Trừng trị "nội gián" trong hệ thống giáo dục
Giới chức Trung Quốc nhiều lần nhấn mạnh rằng, các vụ gian lận quy mô lớn thường không thể xảy ra nếu thiếu sự tiếp tay của người có trách nhiệm trong hệ thống giáo dục.
Năm 2014, một đường dây thi hộ liên tỉnh tại tỉnh Hà Nam bị truyền thông Trung Quốc phanh phui. Theo các kết quả điều tra được công bố thời điểm đó, vụ việc liên quan đến hơn một trăm trường hợp nghi vấn, trong đó nhiều giáo viên và cán bộ quản lý giáo dục bị xử lý kỷ luật hoặc buộc thôi việc vì có hành vi tiếp tay hoặc buông lỏng quản lý.
Năm 2015, một vụ thi hộ khác tại tỉnh Giang Tây cũng thu hút sự chú ý của dư luận. Theo truyền thông Trung Quốc, trong số những người bị xử lý có nhiều cán bộ, công chức nhà nước, cho thấy mức độ thâm nhập của các đường dây gian lận vào bộ máy quản lý địa phương.
Một trong những vụ việc gây chấn động nhất là các vụ mạo danh để chiếm đoạt suất vào đại học tại tỉnh Sơn Đông, bị phanh phui từ năm 2020. Ví dụ điển hình nhất là vụ của bà Trần Xuân Tú thi đỗ Đại học Công nghệ Sơn Đông năm 2004 với 546 điểm, nhưng lại bị Trần Yến Bình - người thi trượt vì chỉ đạt 303 điểm cướp mất suất học
Gia đình Yến Bình có thế lực nên đã dễ dàng mua chuộc hiệu trưởng trường cấp 3 để làm giả, tráo đổi hồ sơ nhân sự và móc nối với cán bộ tuyển sinh đại học nhằm hợp thức hóa danh tính
Ngay sau khi vụ việc lên báo, chính quyền tỉnh Sơn Đông mở cuộc rà soát 14 trường đại học và phát hiện thêm tới 242 trường hợp bị cướp tương lai tương tự, chỉ trong giai đoạn 2018 - 2019, khiến 46 quan chức bị kỷ luật, tước bằng cấp của những kẻ giả mạo và tạo làn sóng phẫn nộ buộc cơ quan lập pháp Trung Quốc phải xem xét bổ sung tội danh "Xâm phạm quyền được giáo dục của công dân" vào Luật Hình sự
Đối với cán bộ, giáo viên hoặc công chức có hành vi tiếp tay cho gian lận, ngoài trách nhiệm hình sự, họ còn có thể bị xử lý kỷ luật nghiêm khắc như cách chức, buộc thôi việc, khai trừ khỏi đảng (đối với đảng viên) hoặc bị cấm đảm nhiệm các vị trí liên quan đến công tác giáo dục theo quy định hiện hành và tùy thuộc vào kết quả điều tra, xử lý của cơ quan có thẩm quyền.
Hệ thống công nghệ nhiều lớp bảo vệ kỳ thi
Bên cạnh các biện pháp xử lý nghiêm khắc, Trung Quốc đầu tư mạnh vào công nghệ nhằm phòng ngừa gian lận ngay từ đầu.
Đề thi Gaokao được xếp vào diện bí mật nhà nước trong thời gian tổ chức kỳ thi. Quá trình in sao, vận chuyển và lưu giữ đề thi được giám sát nghiêm ngặt, trong đó nhiều địa phương áp dụng cơ chế nhiều người cùng quản lý và mở kho lưu trữ nhằm hạn chế rủi ro từ yếu tố con người.
Tại các điểm thi, nhiều địa phương triển khai cổng kiểm tra an ninh, thiết bị phát hiện tín hiệu vô tuyến, hệ thống nhận diện khuôn mặt và các công nghệ xác thực danh tính nhằm ngăn chặn tình trạng thi hộ và sử dụng thiết bị gian lận.
Trong bối cảnh trí tuệ nhân tạo phát triển nhanh, mùa thi Gaokao những năm gần đây chứng kiến sự phối hợp giữa cơ quan quản lý và các doanh nghiệp công nghệ lớn như Alibaba, Tencent, ByteDance và nhiều nền tảng AI khác nhằm hạn chế chức năng nhận diện hình ảnh hoặc từ chối trả lời các yêu cầu liên quan trực tiếp đến đề thi trong thời gian diễn ra kỳ thi. Biện pháp này được triển khai nhằm giảm nguy cơ lợi dụng các mô hình AI để hỗ trợ gian lận trong phòng thi.
Việc kết hợp giữa chế tài hình sự, kỷ luật hành chính và hệ thống giám sát công nghệ nhiều lớp cho thấy, Trung Quốc đang theo đuổi mô hình bảo vệ tính công bằng của kỳ thi bằng cả công cụ pháp luật và công nghệ, đồng thời tăng cường trách nhiệm của các cơ quan quản lý giáo dục trong việc phòng, chống gian lận thi cử.
