Gần đây, công việc mà một sinh viên tốt nghiệp ĐH Oxford lựa chọn đã thu hút sự chú ý và bàn tán sôi nổi trên truyền thông Anh. Đó không phải là công việc trong lĩnh vực ngân hàng đầu tư, tư vấn hay tại một tập đoàn công nghệ lớn, mà lại là công việc giao đồ ăn cho Uber Eats.
Matthew Donnelly, người vừa nhận bằng thạc sĩ ngành Phát triển Trẻ em, tại ĐH Oxford, hiện dành thời gian lái chiếc Ford Fiesta đi giao đồ ăn quanh vùng Oxfordshire. Có lúc, anh giao các đơn hàng McDonald’s, lúc khác, anh lại đi đến những thị trấn và ngôi làng hẻo lánh. Vào ngày may mắn, anh có thể kiếm được 125 bảng Anh (khoảng 4 triệu đồng), nhưng vào ngày kém may mắn, anh có thể mất hơn một giờ đồng hồ chỉ để hoàn thành một đơn hàng duy nhất mà cuối cùng chỉ nhận được 5,48 bảng Anh (gần 200.000 đồng).
Chỉ xét riêng về bằng cấp học thuật, con đường sự nghiệp này quả thực gây ngạc nhiên, bởi lẽ, trong suy nghĩ của nhiều sinh viên quốc tế và phụ huynh, Oxford luôn đứng ở đỉnh cao của hệ thống giáo dục. Chúng ta thường quen với một logic hiển nhiên: Nếu trường đại học đủ danh giá, thì công việc sau khi tốt nghiệp hẳn sẽ không đến nỗi nào.
Đây không phải là câu chuyện đầu tiên về một "người giao hàng có trình độ học vấn cao". Năm ngoái, Ding Yuanzhao, người sở hữu bằng cử nhân ĐH Thanh Hoa, bằng thạc sĩ ĐH Bắc Kinh, bằng thạc sĩ ĐH Oxford và bằng tiến sĩ ĐH Công nghệ Nanyang đã làm công việc giao đồ ăn toàn thời gian tại Singapore, sau khi gặp khó khăn trong việc tìm kiếm việc làm lúc kết thúc hợp đồng nghiên cứu sau tiến sĩ tại ĐHQG Singapore.
Khi yêu cầu về trình độ học vấn đầu vào ngày càng cao, tại sao "chặng cuối" của hành trình từ giảng đường đến nơi làm việc lại trở nên ngày càng gian nan?
Khi mới tốt nghiệp, Donnelly hy vọng tìm được công việc liên quan đến chuyên ngành đã học hoặc lĩnh vực viết lách. Anh từng có kinh nghiệm làm người viết tự do và hoàn toàn không thiếu kinh nghiệm làm việc thực tế. Tuy nhiên, khi thực sự bước ra khỏi trường đại học, anh nhận thấy thị trường việc làm khắc nghiệt hơn nhiều so với những gì mình từng hình dung.
Anh từng xem các bản tin về những khó khăn trong việc tìm kiếm việc làm mà giới trẻ Anh phải đối mặt, cũng như sự sụt giảm số lượng vị trí dành cho người mới tốt nghiệp. Thế nhưng, đối với một sinh viên vẫn đang sống trong "bong bóng" an toàn của trường đại học, những số liệu thống kê đó dường như rất xa vời. Chỉ đến khi tốt nghiệp, chúng mới đột ngột biến thành thực tế mà anh phải đối mặt mỗi ngày.
Các bạn cùng lớp của anh cũng đã chọn cho mình những ngã rẽ cuộc đời hoàn toàn khác biệt. Một số người tìm đến khu tài chính City of London và có được công việc với mức lương hằng năm khoảng 75.000 bảng Anh, những người khác xây dựng sự nghiệp trong ngành tài chính, có người sang Trung Quốc làm giáo viên tiếng Anh, trong khi số khác, do chật vật tìm việc, đành phải quay về sống cùng cha mẹ. Dù cùng xuất thân từ Oxford, cuộc sống sau khi tốt nghiệp của họ không hề diễn ra theo một kịch bản chung duy nhất nào. Cuối cùng, Donnelly quyết định đăng ký làm tài xế giao đồ ăn cho Uber Eats.
Lý do của anh rất đơn giản. Thay vì ngồi nhà mỗi ngày nộp hồ sơ và chờ đợi những cuộc phỏng vấn có thể chẳng bao giờ diễn ra, anh muốn một công việc mang lại thu nhập nhanh chóng và sự linh hoạt về thời gian.
Anh bắt đầu viết lách vào buổi sáng và đi giao đồ ăn vào các khung giờ cao điểm trưa và tối. Tuy nhiên, khoản tiền kiếm được từ việc giao hàng không thể coi là mức lương thông thường. Donnelly phải tự chi trả tiền xăng và mua bảo hiểm xe chuyên dụng cho công việc giao hàng. Ngay ngày thứ hai, xe của anh sập vào ổ gà và bị hỏng lốp. Anh không thể nhận đơn hàng trong thời gian chờ sửa xe, đồng nghĩa với việc anh không kiếm được đồng nào trong khoảng thời gian đó.
Chuyến giao hàng để lại ấn tượng sâu sắc nhất với anh là lần mang đơn hàng McDonald's đến cho một khách hàng ở vùng nông thôn Oxfordshire. Do sóng điện thoại ở khu vực này rất kém, hệ thống định vị của Uber Eats bị trục trặc. Anh đã lái xe một quãng đường dài theo chỉ dẫn của ứng dụng để rồi nhận ra mình đang ở sai địa điểm. Khách hàng sau đó đã liên hệ và gợi ý anh dùng Google Maps thay thế, khiến anh phải lái xe thêm vài chục phút nữa theo một hướng hoàn toàn khác. Đến khi chiếc bánh burger được giao tận tay khách, hơn một giờ đồng hồ đã trôi qua. Anh chỉ kiếm được 5,48 bảng Anh cho chuyến giao hàng đó.
Tất nhiên, không phải ngày nào cũng khó khăn như vậy. Vào những ngày đơn hàng dồi dào và việc giao hàng diễn ra suôn sẻ, anh có thể kiếm được 125 bảng Anh mỗi ngày. Hiện tại, anh sống cùng bạn đời trong một căn hộ một phòng ngủ với giá thuê khoảng 1.300 bảng Anh một tháng, cộng thêm các chi phí sinh hoạt khác, thu nhập từ việc giao hàng ít nhất cũng đủ để anh trang trải chi phí hằng ngày trong thời điểm hiện tại.
Donnelly tốt nghiệp vào năm 2026, thời điểm thị trường việc làm dành cho sinh viên mới tốt nghiệp tại Anh đang phải đối mặt với nhiều thách thức lớn. Dữ liệu do nền tảng tuyển dụng Adzuna của Vương quốc Anh công bố vào tháng Bảy cho thấy, chỉ có 8.383 vị trí tuyển dụng dành cho người mới tốt nghiệp đại học được đăng tải trên trang web, mức thấp kỷ lục kể từ khi công ty bắt đầu theo dõi dữ liệu này. Trong cùng tháng của năm 2025, con số này là 15.397 tin tuyển dụng. Nói cách khác, số lượng việc làm dành cho người mới tốt nghiệp đã giảm 45,6%, chỉ trong vòng một năm.
Các doanh nghiệp tại Vương quốc Anh gần đây phải đối mặt với áp lực về tiền lương và các chi phí liên quan đến tuyển dụng. Trong bối cảnh kinh tế bất ổn, các vị trí cấp độ khởi điểm thường là những vị trí đầu tiên bị hoãn tuyển dụng, do chúng thường đi kèm với các chi phí bổ sung cho việc đào tạo và phát triển chuyên môn.
Đồng thời, tác động của trí tuệ nhân tạo (AI) cũng là một vấn đề không thể bỏ qua. Trước đây, nhiều nhân viên mới tốt nghiệp hoặc nhân viên cấp cơ sở thường đảm nhận các công việc như thu thập dữ liệu, phân tích cơ bản, sắp xếp thông tin, viết nội dung đơn giản, xử lý dữ liệu và soạn thảo các báo cáo sơ bộ. Mặc dù không phải tất cả các công việc này đều đã bị AI thay thế, nhưng đây chính là những lĩnh vực mà AI tạo sinh (generative AI) và các công cụ tự động hóa có thể được tích hợp dễ dàng nhất. Hệ quả là, một số công ty đang phải tính toán lại chính xác số lượng nhân sự mới mà họ thực sự cần tuyển dụng. Tuy nhiên, sẽ không chính xác nếu quy toàn bộ những khó khăn mà sinh viên mới tốt nghiệp đang gặp phải trong việc tìm kiếm việc làm chỉ cho AI.
Vấn đề thực sự có thể nằm ở chỗ: Khi các công ty đối mặt với chi phí gia tăng, sự bất ổn của nền kinh tế và việc nhanh chóng áp dụng các công cụ tự động hóa, thì những người chuẩn bị gia nhập thị trường lao động thường là nhóm đầu tiên phải chịu áp lực.
Đối với Donnelly, anh không hề từ bỏ những hoài bão nghề nghiệp của mình. Anh vẫn tiếp tục viết lách và tìm kiếm công việc phù hợp hơn. Công việc tại Uber Eats chỉ đơn thuần giúp anh trang trải tiền thuê nhà và chi phí sinh hoạt trong thời gian chờ đợi. Nhìn từ góc độ này, điểm đáng bàn thực sự về việc một cử nhân Oxford đi giao đồ ăn không nằm ở sự tương phản gay gắt giữa danh tiếng "Oxford" và bản chất của công việc giao hàng.
Một người trẻ mới tốt nghiệp sẵn sàng tự nuôi sống bản thân bằng công việc lương thiện thì không đáng bị chế giễu, ngay cả khi họ sở hữu tấm bằng từ Oxford. Điều thực sự đáng để sinh viên quốc tế lưu tâm là lộ trình vốn được mặc định là đường thẳng từ trường đại học hàng đầu đến khi tốt nghiệp, rồi có một công việc tuyệt vời, nay đang trở nên ngày càng quanh co và phức tạp. Một tấm bằng danh giá vẫn có thể mở rộng các lựa chọn, nhưng nó không thể quyết định khi nào cơ hội sẽ đến, cũng không thể bảo vệ bất kỳ ai khỏi những biến động của thị trường lao động.
